{"id":5320,"date":"2025-03-25T10:08:02","date_gmt":"2025-03-25T10:08:02","guid":{"rendered":"https:\/\/marksizm.org.tr\/?p=5320"},"modified":"2025-07-07T16:14:17","modified_gmt":"2025-07-07T16:14:17","slug":"laiklik-prof-zan-tao-ile-turk-modeli-laiklik-ve-erdoganizm-uzerine-soylesi-radikal-siyasal-islam-turklerin-cogunun-gercek-tercihi-degil","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/marksizm.org.tr\/?p=5320","title":{"rendered":"Laiklik: T\u00fcrk Modeli Laiklik ve Erdo\u011fanizmin Laikli\u011fi \u00dczerine S\u00f6yle\u015fi: Radikal Siyasal \u0130slam T\u00fcrklerin B\u00fcy\u00fck \u00c7o\u011funun Ger\u00e7ek Tercihi De\u011fil\u00a0\u00a0"},"content":{"rendered":"\n

Laiklik: T\u00fcrk Modeli Laiklik ve Erdo\u011fanizmin Laikli\u011fi \u00dczerine S\u00f6yle\u015fi: Radikal Siyasal \u0130slam T\u00fcrklerin B\u00fcy\u00fck \u00c7o\u011funun Ger\u00e7ek Tercihi De\u011fil  <\/strong><\/h1>\n\n\n\n

Temmuz 2016<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Prof. Zan Tao Pekin \u00dcniversitesi’nde T\u00fcrkiye Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Direkt\u00f6r\u00fcd\u00fcr ve T\u00fcrkiye \u00dczerine \u00e7ok say\u0131da kitab\u0131 ve akademik makalesi vard\u0131r<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Not<\/strong>: Bug\u00fcn 15 Temmuz\u2019da T\u00fcrkiye’de t\u00fcm d\u00fcnyan\u0131n dikkatini \u00e7eken bir askeri darbe ger\u00e7ekle\u015fti. Shanghai Book Review<\/em> taraf\u0131ndan 21 Eyl\u00fcl 2014 tarihinde yay\u0131mlanan Zan Tao\u2019nun \u201cT\u00fcrk Modeli” ba\u015fl\u0131kl\u0131 kitab\u0131 T\u00fcrkiye’yi anlamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a faydal\u0131. A\u015fa\u011f\u0131daki orijinal S\u00f6yle\u015fi metnidir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\n
\n

Basit\u00e7e ifade etmem gerekirse, AKP laikli\u011fi ile Kemalizm aras\u0131ndaki fark, AKP\u2019nin negatif laikli\u011fi, yani Amerikan tarz\u0131 laikli\u011fi, yani dinin siyasete, siyasetin de dine kar\u0131\u015fmamas\u0131n\u0131 temsil etmesi\u2026.. Kemalizm\u2019in ise pozitif laiklik olmas\u0131 ve devlet siyasetinin dini kontrol etmesi gerekti\u011fidir. \u0130kisi aras\u0131ndaki en b\u00fcy\u00fck fark budur. AKP bir dizi kanun ve eylemle din \u00fczerindeki baz\u0131 k\u0131s\u0131tlamalar\u0131 kald\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu, laikli\u011fin terk edildi\u011fi ya da de\u011fi\u015fti\u011fi anlam\u0131na gelmemektedir. T\u00fcrkiye hala ve a\u00e7\u0131k\u00e7a din ve siyasetin birbirinden ayr\u0131lmas\u0131nda \u0131srar eden bir \u00fclke.<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

A\u011fustos 2014\u2019te T\u00fcrkiye ilk do\u011frudan cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7imini yapt\u0131 ve on y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n bir s\u00fcredir ba\u015fbakanl\u0131k g\u00f6revini y\u00fcr\u00fcten Erdo\u011fan se\u00e7ildi. T\u0131pk\u0131 Erdo\u011fan\u2019\u0131n dini ge\u00e7mi\u015fi gibi, son y\u0131llarda T\u00fcrkiye\u2019de \u201c\u0130slamla\u015fman\u0131n geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc\u201d olarak adland\u0131r\u0131lan s\u00fcre\u00e7 de uluslararas\u0131 toplumun artan ilgisini \u00e7ekmi\u015ftir. T\u00fcrkiye\u2019nin \u201ckurucu babas\u0131\u201d Mustafa Kemal taraf\u0131ndan olu\u015fturulan laik politika, \u201cbayrak de\u011fi\u015ftirme\u201d meydan okumas\u0131 ile mi kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya? Laikli\u011fin savunucusu olan T\u00fcrk ordusunun tutumu nedir? T\u00fcrkiye nas\u0131l oldu da otoriter bir sistemden kurtuldu fakat halk\u0131n demokrasiden sonra AKP gibi \u0130slami siyasi partileri tercih etmesi gibi bir \u201cutanca\u201d d\u00fc\u015ft\u00fc? Bu ama\u00e7la, Pekin \u00dcniversitesi Tarih B\u00f6l\u00fcm\u00fc\u2019nde do\u00e7ent olan Zan Tao ile \u00c7in\u2019deki bu nadir T\u00fcrkiye tarih\u00e7isinden \u201cT\u00fcrk modeli\u201d hakk\u0131nda konu\u015fmas\u0131n\u0131 istedik: Y\u00fcz y\u0131l \u00f6nce bir \u0130slam imparatorlu\u011fu laik demokratik bir sistemi nas\u0131l kurdu?<\/p>\n\n\n\n

Zan Tao, bug\u00fcn k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte olu\u015fan dini canlanman\u0131n, \u00f6zellikle de siyasi aray\u0131\u015flar i\u00e7eren dini faaliyetlerin\/eylemlerin \u00f6nemli bir fenomen haline geldi\u011fini vurgulad\u0131. Bu durum asl\u0131nda geleneksel dini g\u00fc\u00e7lerin bir \u201ckar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131s\u0131\u201d de\u011fil, daha \u00e7ok modernitenin bir krizidir. T\u00fcrkiye, I\u015e\u0130D gibi a\u015f\u0131r\u0131 \u0130slamc\u0131 \u00f6rg\u00fctler i\u00e7in gerekli zemine sahip de\u011fil. K\u00fc\u00e7\u00fck bir grup insan b\u00f6yle bir \u00f6rg\u00fct kurmak istese bile, hi\u00e7bir \u015fey ba\u015faramayacakt\u0131r. Laikler, muhalefet partileri, yarg\u0131 sistemi ve ordu, bunlar\u0131n hepsi k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 unsurlar olabilir.<\/p>\n\n\n\n

Shanghai Book Review: E\u011fer modern T\u00fcrkiye\u2019nin olu\u015fumu \u201cT\u00fcrk modeli\u201d olarak kabul ediliyorsa, bunun izi Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun son d\u00f6nemlerine kadar gider. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun son d\u00f6nemleri, \u00c7in\u2019in Qing \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun son d\u00f6nemlerine k\u0131yasla daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir kimlik kriziyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. \u201cModern Devlet ve Ulusal \u0130n\u015fa\u201d kitab\u0131n\u0131zda Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun son d\u00f6nemlerinde iki \u201culusal kurtulu\u015f fikrinin\u201d hakim oldu\u011fundan da bahsetmi\u015ftiniz. Biri, \u00e7ok etnikli \u00fclkenin emperyal niteliklerini g\u00fc\u00e7lendiren \u201cOsmanl\u0131c\u0131l\u0131k\u201d; di\u011feri ise \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ortak efendisinin rengini g\u00fc\u00e7lendiren \u201cPan-\u0130slamizm\u201d idi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu iki ideoloji daha sonra neden ba\u015far\u0131s\u0131z oldu?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zan Tao: \u00d6ncelikle \u201cT\u00fcrk modeli\u201d tan\u0131m\u0131n\u0131z\u0131n fena olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek isterim. Asl\u0131nda \u201cT\u00fcrk modeli\u201dnin ne oldu\u011funa dair \u00e7e\u015fitli yorumlar bulunmaktad\u0131r. Kemalizm\u2019in modern bir ulus-devlet in\u015fa etmesi bunlardan biri, bir \u0130slam \u00fclkesinde laik demokratik bir sistemin kurulmas\u0131 ise bir di\u011feridir. Farkl\u0131 tarihsel d\u00f6nemlerde T\u00fcrk modelinin \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 anlamlar farkl\u0131d\u0131r. Bir keresinde \u201cT\u00fcrk Modeli\u201d meselesini inceleyen bir makale yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131m: Normal \u00dcniversitesi Dergisi\u2019nde (Felsefe ve Sosyal Bilimler Say\u0131s\u0131, Say\u0131 2, 2012) \u00f6zellikle bu konuyu ele alan \u201cTarih ve Ger\u00e7eklik\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 makale.<\/p>\n\n\n\n

Bahsetti\u011finiz iki \u201cizm\u201d, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun son d\u00f6nemlerinde ortaya \u00e7\u0131kan ulusu ve \u00fclkeyi kurtarmaya y\u00f6nelik iki d\u00fc\u015f\u00fcnce ak\u0131m\u0131d\u0131r. \u201c\u00dclkeyi kurtarmak\u201d diyorum \u00e7\u00fcnk\u00fc o d\u00f6nemde Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu giderek daha ciddi i\u00e7 ve d\u0131\u015f sorunlarla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yayd\u0131. D\u0131\u015f sorunlar ciddi olsa da, i\u00e7 sorunlar daha da k\u00f6t\u00fcyd\u00fc. Geleneksel imparatorluk i\u00e7in as\u0131l zorluk milliyet\u00e7ilikti. Bu, bug\u00fcn bizim i\u00e7in \u00f6zellikle \u00f6nemli olabilir.<\/p>\n\n\n\n

Milliyet\u00e7ilikten bahsederken, \u00f6ncelikle eski moda bir arka plandan bahsetmeliyiz. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu birden fazla \u0131rk, din ve k\u00fclt\u00fcre sahip geleneksel bir imparatorluktu. Tebaas\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funlukla H\u0131ristiyan oldu\u011fu Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu Do\u011fu ve G\u00fcney Avrupa\u2019da geni\u015f bir alana sahipti. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu tipik anlamda merkezi bir devlet de\u011fildi. Merkezi ve \u00e7evresi nispeten gev\u015fek bir ili\u015fki i\u00e7indeydi. Farkl\u0131 dini mezhepler i\u00e7in uygulanan \u00f6zerk \u00f6zelliklere sahip \u201cmillet\u201d sistemi, Ortado\u011fu imparatorlu\u011funun \u00e7o\u011fulcu gelene\u011fiyle uyumluydu ve daha m\u00fckemmeldi.<\/p>\n\n\n\n

Ancak bu \u00e7o\u011fulculu\u011fa potansiyel olarak \u00fc\u00e7 konuda meydan okunmaktayd\u0131: yerel \u00f6znellik (milliyet\u00e7ilik), modern de\u011ferler ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc yeni g\u00fc\u00e7 odaklar\u0131. G\u00fc\u00e7 her zaman tarihsel f\u0131rsatlarla birlikte ortaya \u00e7\u0131kar, \u00f6zellikle de merkez g\u00fc\u00e7 kar\u015f\u0131s\u0131nda giderek zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131nda do\u011far. Bu durumda, \u00e7evrenin merkezcil kuvvetinin \u00f6nce gev\u015femesi ve ard\u0131ndan merkezka\u00e7 kuvvetine d\u00f6n\u00fc\u015fmesi muhtemeldir; geleneksel toplumdaki \u00e7o\u011fulculuk, e\u015fit olmayan dini ve siyasi haklara dayanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Daha cazip modern de\u011ferlerin k\u0131\u015fk\u0131rtmas\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, eski de\u011ferlere dayal\u0131 iktidar yap\u0131s\u0131na kar\u015f\u0131 memnuniyetsizlik yaratmak kolayd\u0131r; milliyet\u00e7ilik Avrupa\u2019da ortaya \u00e7\u0131kan modern bir d\u00fc\u015f\u00fcnce ak\u0131m\u0131yd\u0131. Do\u011fas\u0131 gere\u011fi milliyet\u00e7ilik bir ulus-devletin (ya da ulusal devletin), yani modern egemen bir devletin kurulmas\u0131n\u0131 gerektirir. Ne yaz\u0131k ki Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu bu \u00fc\u00e7 meydan okuma ile de kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun modern zamanlarda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 en b\u00fcy\u00fck meydan okuma i\u00e7 milliyet\u00e7ilikti.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

D\u0131\u015f etkiler kesinlikle \u00f6nemliydi, ancak imparatorlu\u011fun nispeten gev\u015fek siyasi yap\u0131s\u0131 alt\u0131nda, modern zamanlarda yava\u015f yava\u015f yerel g\u00fc\u00e7 gruplar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Yukar\u0131daki \u00fc\u00e7 meydan okuman\u0131n i\u015fbirli\u011fi ile imparatorlu\u011fun \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc an meselesiydi. Osmanl\u0131c\u0131l\u0131k ak\u0131m\u0131n\u0131n bir t\u00fcr \u201cmilliyet\u00e7ilik\u201d oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun yerel milliyet\u00e7iliklere kar\u015f\u0131 bir tepkisi oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Osmanl\u0131c\u0131l\u0131k orijinal eski \u00e7o\u011fulcu yap\u0131y\u0131 k\u0131rmay\u0131, din ve \u0131rk ayr\u0131m\u0131 g\u00f6zetmeksizin t\u00fcm tebaaya e\u015fit haklar vermeyi ve \u201cOsmanl\u0131y\u0131 ulusal bir kimlik olarak \u015fekillendirmeyi ama\u00e7lamaktayd\u0131. Milliyet\u00e7ili\u011fin eksikli\u011fi, ki\u015fisel bir yarat\u0131m olmas\u0131d\u0131r ve farkl\u0131 \u00f6znelerin duygusal \u00f6zde\u015fle\u015fmesini uyand\u0131rmas\u0131n\u0131n zor olmas\u0131d\u0131r. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, milliyet\u00e7ili\u011fin k\u0131sa vadede din ve \u0131rk\u0131 a\u015fan bir kimlik in\u015fa etmesi zordur.<\/p>\n\n\n\n

Dahas\u0131, imparatorluk gerilemekte ve \u00fclke d\u00fc\u015f\u00fc\u015fe ge\u00e7mekteydi. Milliyet\u00e7ilik \u201cilac\u0131n\u0131\u201d tatm\u0131\u015f olan farkl\u0131 etnik topluluklar, ba\u011f\u0131ms\u0131z ulus in\u015fas\u0131na do\u011fru ilerlemeden bu \u201c\u015feytani ate\u015fi\u201d s\u00f6nd\u00fcrmekte zorlan\u0131yor gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. Acil bir reform \u00f6nlemi olarak Osmanl\u0131c\u0131l\u0131k ak\u0131m\u0131n\u0131n ger\u00e7ek ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7lara ula\u015fmas\u0131 zordu.<\/p>\n\n\n\n

Pan-\u0130slamizm, Bat\u0131l\u0131 s\u00f6m\u00fcrgeci g\u00fc\u00e7lere kar\u015f\u0131 sava\u015fmak i\u00e7in t\u00fcm M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 birle\u015ftirmek anlam\u0131na gelmekteydi.<\/strong> Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun imparatorunun iki kimli\u011fi vard\u0131: sek\u00fcler bir y\u00f6netici olarak Sultan ve M\u00fcsl\u00fcman bir dini lider olarak Halife (Peygamberin halefi). \u0130mparatorluk askeri g\u00fc\u00e7 bak\u0131m\u0131ndan g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011funda, imparatorlar kendi halife stat\u00fclerini vurgulamad\u0131lar. \u00dcstelik Peygamber\u2019le hi\u00e7bir akrabal\u0131klar\u0131 da yoktu. Kendi sek\u00fcler g\u00fc\u00e7lerine daha fazla g\u00fcvendiler ve M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131n\u0131n kurtar\u0131c\u0131s\u0131 ve koruyucusu olarak kendi devlet adam\u0131 stat\u00fclerini vurgulad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n

Pan-\u0130slamizm\u2019de, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ortak lideri olarak Halife kimli\u011fi giderek daha fazla vurguland\u0131. Bunun baz\u0131 ger\u00e7ek\u00e7i arka planlar\u0131 var. Birincisi,<\/strong> b\u00fcy\u00fck Avrupal\u0131 g\u00fc\u00e7lerin Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun i\u00e7 i\u015flerine kar\u0131\u015fmak i\u00e7in dini her zaman bir bahane olarak kullanmay\u0131 sevmeleri ve bunun imparatorluk y\u00f6neticilerinin dini sinirlerini harekete ge\u00e7irmesi; di\u011feri ise imparatorluktaki n\u00fcfus yap\u0131s\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fikliklere u\u011fram\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda H\u0131ristiyan tebaa ba\u011f\u0131ms\u0131z olmu\u015f ya da \u00f6zerklik kazanm\u0131\u015ft\u0131. Geri kalan ana n\u00fcfus M\u00fcsl\u00fcmanlardan olu\u015fuyordu. Bu insanlar\u0131n nas\u0131l bir araya getirilece\u011fi \u00f6nemli bir husustu. Ayr\u0131ca, imparatorluk d\u0131\u015f\u0131nda, Rusya\u2019n\u0131n Orta Asya, \u0130ngiltere\u2019nin Hindistan ve Afganistan\u2019da oldu\u011fu gibi g\u00fc\u00e7lerin etki alan\u0131 i\u00e7inde olan b\u00f6lgelerde \u00e7ok say\u0131da M\u00fcsl\u00fcman bulunmaktayd\u0131. Pan-\u0130slamizm, bu M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 yurtd\u0131\u015f\u0131nda birle\u015ftirme niyetindedir. Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Pan-\u0130slamizm s\u00f6m\u00fcrgecilik kar\u015f\u0131t\u0131 bir renge sahipti.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pan-\u0130slamizm <\/strong>Ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7 ana nedeni vard\u0131r: Birincisi, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun kendisi yeterince g\u00fc\u00e7l\u00fc de\u011fildi; ikincisi, \u00e7e\u015fitli yerlerdeki M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n kabilecilikle ilgili sorunlar\u0131 vard\u0131 ve milliyet\u00e7ilik giderek y\u00fckseliyordu; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131nda her zaman farkl\u0131 mezhep anla\u015fmazl\u0131klar\u0131 olmu\u015ftu ve bu da b\u00fcy\u00fck bir birlik olu\u015fturmay\u0131 zorla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Shanghai Book Review: T\u00fcrk modelinin kurucusu olarak M. Kemal neden \u00e7ok etnikli bir imparatorlu\u011fun ve \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ortak h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n cazibesini reddedip neden g\u00f6rece tek bir ulus-devlet olan T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019ni kurmay\u0131 tercih etti? \u00d6zellikle Bat\u0131 uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n tehdidiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131nda, en i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel tepki \u0130slam\u2019\u0131 Bat\u0131\u2019ya kar\u015f\u0131 sava\u015fmak i\u00e7in \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc b\u00fct\u00fcnle\u015ftirmek i\u00e7in bir kald\u0131ra\u00e7 olarak kullanmak olmamal\u0131 m\u0131yd\u0131?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zan Tao: Kemalistler bahsetti\u011finiz cazibeyi reddetmediler fakat esas olarak \u00e7aresizdiler. Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu hata yaparak (Birlik ve \u0130lerleme Partisi) Alman kamp\u0131na kat\u0131ld\u0131 ve Avrupal\u0131 g\u00fc\u00e7ler taraf\u0131ndan tamamen par\u00e7alanan ve sona erdirilen ma\u011flup bir \u00fclke haline geldi. M. Kemal tarih sahnesine bu tarihsel arka planla \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Anadolu\u2019da Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun ordusunun da\u011f\u0131t\u0131lmam\u0131\u015f baz\u0131 tugay kal\u0131nt\u0131lar\u0131 h\u00e2l\u00e2 mevcuttu. ABD Ba\u015fkan\u0131 Wilson da \u201cOn D\u00f6rt \u0130lkesinde\u201d Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun T\u00fcrk dili konu\u015fan kesimindeki M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n tarihi kaderinden bahsederek, onlar\u0131n da \u0131rka dayal\u0131 ulusal kendi kaderlerini tayin etme yolunu se\u00e7ebileceklerini s\u00f6yledi. Wilson asl\u0131nda ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k u\u00e7urumunda olan Osmanl\u0131-T\u00fcrklerine bir umut \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 verdi. Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n sona ermesinden sonra, T\u00fcrkler ABD\u2019nin mandas\u0131na izin vermeyi bile hayal ettiler.<\/p>\n\n\n\n

B\u00f6ylesine trajik bir ger\u00e7ekle y\u00fczle\u015fen Kemalistler, romantik \u201cb\u00fcy\u00fck\u201d ya da \u201cpan\u201d doktrinlerin pe\u015finden gitmeye devam ederlerse kendi \u00f6l\u00fcmlerine davetiye \u00e7\u0131karm\u0131\u015f olurlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Ger\u00e7ek\u00e7ilik siyasetin temelidir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

M. Kemal\u2019in bir keresinde T\u00fcrk ulusunun nihai topraklar\u0131n\u0131n s\u00fcng\u00fcyle savunulabilecek topraklarla s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yledi\u011fini hat\u0131rl\u0131yorum. Bu ger\u00e7ek\u00e7i anlam \u00e7ok a\u00e7\u0131kt\u0131r. Asl\u0131nda \u0130slam terk edilmemi\u015fti. \u00d6rne\u011fin, M. Kemal\u2019in \u00f6nderli\u011findeki ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131nda <\/a>bir\u00e7ok dini fakt\u00f6r vard\u0131, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131nda dini fig\u00fcrler \u00f6nemli bir rol oynad\u0131 ve \u201ckutsal sava\u015f\u201d slogan\u0131 da kullan\u0131ld\u0131. Bu sava\u015f daha sonra bir ulusal ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131 olarak nitelendirildi ve bir cumhuriyetin kurulmas\u0131 i\u00e7in yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylendi. Asl\u0131nda bu s\u00f6ylem ger\u00e7ek\u00e7i de\u011fildir, burada olan \u015fey devrimci bir tarih yaz\u0131m\u0131 ve teleolojik bir tarih yaz\u0131m\u0131 ve anlat\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Shanghai Book Review: Kemalizm\u2019in \u00f6z\u00fc bir dereceye kadar laiklik  ve din ile siyasetin birbirinden ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir devlet sisteminin kurulmas\u0131d\u0131r. Mevcut perspektiften bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, T\u00fcrkiye hala \u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndaki tek \u201claiklik \u201d \u00f6rne\u011fi gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Neden bunu ba\u015faran tek \u00fclke T\u00fcrkiye?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zan Tao: Bu soru \u00e7ok karma\u015f\u0131k, pek \u00e7ok y\u00f6n\u00fc ve kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gereken pek \u00e7ok b\u00f6lgeyi i\u00e7eriyor. Sadece genel bir cevap verebilirim. T\u00fcrkiye\u2019nin Kemalistlerin \u00f6nderli\u011finde laik bir yola girebilmesinin pek \u00e7ok tarihsel nedeni vard\u0131r. Cevaplamam\u0131z gereken ilk soru, Kemalistlerin devrimi neden zafere ta\u015f\u0131yabildi\u011fidir. O d\u00f6nemdeki k\u00fcresel d\u00fcnya tarihi arka plan\u0131na bakacak olursak, Orta Asya, G\u00fcney Asya ve Arap d\u00fcnyas\u0131ndaki \u0130slami b\u00f6lgelerin \u00e7o\u011fu hala s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fin prangalar\u0131 alt\u0131ndayd\u0131. Araplar\u0131n durumu daha da \u00f6zeldi. Ulusal uyan\u0131\u015flar\u0131 nispeten ge\u00e7 oldu ve b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7ler taraf\u0131ndan par\u00e7alanm\u0131\u015flard\u0131. G\u00fcney Asya \u0130ngiltere\u2019nin, Orta Asya ise Rusya\u2019n\u0131n s\u00f6m\u00fcrgesiydi. T\u00fcrkiye\u2019de sadece Anadolu s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirilmemi\u015fti ve Wilson\u2019un \u201cOn D\u00f6rt \u0130lke\u201dsinde Anadolu\u2019nun tarihsel kaderi i\u00e7in ayr\u0131 d\u00fczenlemeler bulunmaktad\u0131r. Bu b\u00fcy\u00fck bir tarihsel arka pland\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kemalistler, sahip olduklar\u0131 avantajlar sayesinde devrimde zafere ula\u015fabilmi\u015flerdir. \u00d6rne\u011fin, Kemalistler Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun ordusunun kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 \u00e7ok iyi bir \u015fekilde yeniden d\u00fczenlediler, bu da g\u00fc\u00e7l\u00fc bir silahl\u0131 kuvvete sahip olduklar\u0131 anlam\u0131na geliyor. Bu g\u00fc\u00e7, askeri bir stratejist olan ve o d\u00f6nemde devrimci g\u00fc\u00e7lerin \u00e7o\u011funu birle\u015ftirmeye yetecek kadar \u00fclke \u00e7ap\u0131nda y\u00fcksek bir itibara sahip olan iyi bir lidere, M. Kemal\u2019e sahipti. Bunlar\u0131n hepsi \u00f6nemli fakt\u00f6rlerdir.<\/p>\n\n\n\n

Buna ek olarak, kayda de\u011fer baz\u0131 d\u0131\u015f fakt\u00f6rler de bulunmaktad\u0131r.<\/strong> Birincisi, Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndan sonra Avrupal\u0131 g\u00fc\u00e7ler taraf\u0131ndan b\u00f6l\u00fcnme tehlikesiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnseler de, asl\u0131nda T\u00fcrklerin as\u0131l rakipleri askeri g\u00fcc\u00fc nispeten zay\u0131f olan Yunanl\u0131lard\u0131 ve Yunanl\u0131lara kar\u015f\u0131 da birka\u00e7 b\u00fcy\u00fck sava\u015f yap\u0131ld\u0131; di\u011feri, g\u00fc\u00e7ler aras\u0131nda, \u00f6zellikle \u0130ngiltere ve Fransa aras\u0131nda baz\u0131 entrikalar ve sor\u0131nlar vard\u0131; ve bir ba\u015fka nokta da Kemalistlerin Sovyetler Birli\u011fi taraf\u0131ndan desteklenmesi ger\u00e7e\u011fi idi.<\/p>\n\n\n\n

Kemalistler bir grup laikti. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun son d\u00f6nemlerindeki modernle\u015fme s\u00fcrecinde ya\u015fay\u0131p, yeti\u015ftiler, Bat\u0131 tarz\u0131 laik bir e\u011fitim ald\u0131lar ve orduya kat\u0131larak \u00fclkeye hizmet etmeyi se\u00e7tiler. Onlar imparatorlu\u011fun elitleriydi ve devrimci m\u00fccadelelerle liderli\u011fi ele ge\u00e7irip kendi devletlerini kurdular. <\/strong>B\u00f6ylece, ideallerini hayata ge\u00e7irme f\u0131rsat\u0131na ve yetene\u011fine sahip oldular.<\/p>\n\n\n\n

M. Kemal Devrimi\u2019nin zaferi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ba\u015fka bir deyi\u015fle, M. Kemal Devrimi\u2019nin zaferi ve Kemalistlerin siyasi idealleri, T\u00fcrkiye\u2019nin laik bir \u00fclke olmas\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli tarihsel ko\u015fullard\u0131. T\u00fcrkiye\u2019nin bug\u00fcne kadar neden ayakta kalabildi\u011fine gelince, bunun en az\u0131ndan \u015fu nedenleri var: Birincisi, ne t\u00fcr bir devrim ne t\u00fcr bir ulus yarat\u0131r. T\u00fcrkiye uzun, derin ve geni\u015f \u00e7apl\u0131 bir devrim ve ayn\u0131 zamanda reform s\u00fcreci ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Devrimle yarat\u0131lan bir \u00fclkenin farkl\u0131 bir ruhu vard\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dahas\u0131, bu devrim Kemalistlerin milliyet\u00e7i ve otoriter tarih anlat\u0131s\u0131 taraf\u0131ndan \u015fekillendirilmi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla, T\u00fcrkiye\u2019nin ulusal karakterinde (ruhunda), M. Kemal devrimi derin cumhuriyet\u00e7i, milliyet\u00e7i ve laik \u00f6zellikleri b\u00fct\u00fcnle\u015ftirmi\u015ftir. B\u00f6yle bir f\u0131rsat hafife al\u0131nmamal\u0131d\u0131r. Cumhuriyet\u2019in kurulmas\u0131ndan sonra Kemalistler uzun s\u00fcre iktidarda kald\u0131lar. 1946\u2019dan sonraki demokratikle\u015fme d\u00f6neminde bile \u00fclkenin genel y\u00f6netimi uzun s\u00fcre Kemalistlerin elinde olmu\u015ftur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kemalizm, T\u00fcrkiye\u2019de k\u00f6kl\u00fc bir gelenek ve T\u00fcrkiye\u2019nin ulusal karakterinin bir par\u00e7as\u0131 haline gelmi\u015ftir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Pakistan, Suudi Arabistan, M\u0131s\u0131r, \u0130ran, be\u015f \u00e7a\u011fda\u015f Orta Asya \u00fclkesi, Malezya ve di\u011fer b\u00fcy\u00fck \u0130slam \u00fclkeleri T\u00fcrkiye\u2019nin geni\u015f \u00e7apl\u0131 devrimci m\u00fccadelesini ve derin ve s\u00fcrekli laik reformlar\u0131n\u0131 deneyimlememi\u015ftir. A\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylemek gerekirse, \u00e7o\u011fu \u0130slam \u00fclkesinin \u201culus in\u015fas\u0131 s\u00fcreci\u201d T\u00fcrkiye\u2019den farkl\u0131d\u0131r. Bu, s\u00f6z konusu \u00fclkelerin farkl\u0131 geli\u015fme yollar\u0131na girmelerinin \u00f6nemli bir nedenidir.<\/p>\n\n\n\n

Belirtilmesi gereken bir di\u011fer husus da Kemalistlerin Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun son d\u00f6nemlerinden itibaren ba\u015flayan Bat\u0131l\u0131la\u015fma e\u011filimini miras alm\u0131\u015f olmalar\u0131d\u0131r. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu son \u0130slam imparatorlu\u011fu olarak modern T\u00fcrkiye\u2019ye \u00e7ok zengin bir reformcu reform miras\u0131 b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu uzun zamand\u0131r Fransa\u2019dan bir \u015feyler \u00f6\u011freniyordu ve Kemalistlerin laikl\u011fi de Frans\u0131z modeline, yani devlet taraf\u0131ndan denetlenen ve g\u00fcd\u00fclen \u201cpozitif laikli\u011fe\u201d dayan\u0131yordu<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

Dikkat \u00e7ekilmesi gereken bir ba\u015fka d\u0131\u015f fakt\u00f6r daha var, o da T\u00fcrkiye\u2019nin her zaman Bat\u0131\u2019ya yakla\u015fma konusunda \u0131srarc\u0131 olmas\u0131d\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7, T\u00fcrkiye\u2019nin i\u00e7 geli\u015fimini ve de\u011fi\u015fimini Bat\u0131 standartlar\u0131 ve Bat\u0131 gereksinimleri ile birle\u015ftiren \u00f6nemli bir etkiye sahiptir. Bir d\u0131\u015f fakt\u00f6r olarak Bat\u0131\u2019n\u0131n T\u00fcrkiye \u00fczerinde b\u00fcy\u00fck bir etkisi vard\u0131r. T\u00fcrkiye, Bat\u0131\u2019ya kat\u0131lma s\u00fcrecinde kendi geli\u015fme yolunu \u015fekillendirdi.<\/p>\n\n\n\n

Shanghai Book Review: \u015eu anda pek \u00e7ok ki\u015fi T\u00fcrkiye\u2019nin laik politikas\u0131n\u0131n \u0130slamla\u015fman\u0131n (hatta \u0130slami a\u015f\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n) yeniden canlanmas\u0131yla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olmas\u0131ndan endi\u015fe duyuyor. T\u00fcrkiye\u2019nin i\u00e7 siyaseti a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Adalet ve Kalk\u0131nma Partisi \u015f\u00fcphesiz belli bir dini renge sahip bir partidir ve do\u011fal olarak laik politikalar\u0131 uygulama konusunda g\u00f6n\u00fclden istekli de\u011fildir. Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, T\u00fcrkiye\u2019nin, \u00fclkenin kurucu babas\u0131 M. Kemal\u2019in en b\u00fcy\u00fck siyasi miras\u0131na ihanet etti\u011fi s\u00f6ylenebilir mi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zan Tao: Bu s\u00f6yleyeceklerim biraz sansasyonel gelebilir, \u00f6zellikle de a\u015f\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n T\u00fcrkiye\u2019nin laikli\u011fine  kar\u015f\u0131 ger\u00e7ek bir meydan okuma oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde. AKP\u2019nin M. Kemal\u2019in en b\u00fcy\u00fck siyasi miras\u0131na ihanet etti\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ger\u00e7ekle ba\u011fda\u015fm\u0131yor. Durum hen\u00fcz o kadar ciddi de\u011fil. Fakat Laikli\u011fin ne oldu\u011fu konusundaki AKP anlay\u0131\u015f\u0131 ge\u00e7mi\u015f t\u00fcrkiye de oldu\u011fundan farkl\u0131.<\/strong> \u00d6rne\u011fin M. Kemal, kad\u0131nlar\u0131 \u0130slami ba\u015f\u00f6rt\u00fcs\u00fc takmamalar\u0131 konusunda te\u015fvik etmi\u015f ve pe\u00e7elerini \u00e7\u0131karmalar\u0131 i\u00e7in cesaretlendirmi\u015fti. Kemalizm\u2019in laikli\u011finin \u00f6z\u00fc bu mudur? Asl\u0131nda bu sadece y\u00fczeysel bir g\u00f6r\u00fc\u015fe dayan\u0131yor.  <\/p>\n\n\n\n

M. Kemal d\u00f6nemindeki laiklik<\/strong><\/p>\n\n\n\n

M. Kemal d\u00f6nemindeki laiklik iki a\u00e7\u0131dan anla\u015f\u0131labilir. \u201cKamusal\u201d a\u00e7\u0131dan laiklik, siyaseti, hukuku, ekonomiyi, e\u011fitimi ve toplumu dinin \u00e7er\u00e7evesinden kurtarmak, genel anlamda din ve siyasetin ayr\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kemalistlerin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc \u201cki\u015fisel\/\u00f6zel\u201d a\u00e7\u0131dan \u0130slam\u2019\u0131 terk etmek de\u011fildi, din ki\u015fisel ve \u201c\u00f6zel bir mesele\u201d ve ki\u015fisel duygusal\/ahlaki bir tercih haline gelse bile Kemalistler ayr\u0131ca \u0130slam\u2019\u0131 dinin \u00f6z\u00fcne ( as\u0131l sahip olmas\u0131 gereken amac\u0131na!) d\u00f6nd\u00fcrmek istiyorlard\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla Kemalistler i\u00e7in laiklik ateizm de\u011fildi. Onlara g\u00f6re laiklik, dini \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirmekle e\u015fde\u011ferdi ve bu da dinin geli\u015fmesine yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131.<\/p>\n\n\n\n

AKP\u2019nin kurulu\u015f k\u00f6keninde ve iddialar\u0131 aras\u0131nda dini arka plan ve dini fakt\u00f6rler bulunmaktad\u0131r. Ancak bunun dinin kendisi i\u00e7in ne \u00f6l\u00e7\u00fcde ge\u00e7erli oldu\u011fundan \u015f\u00fcpheliyim. Daha b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla, AKP parti politikalar\u0131 dini, siyasi \u00e7\u0131kar elde etmek i\u00e7in bir ara\u00e7 olarak kullanmaktad\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Farkl\u0131 \u00fclkelerdeki pek \u00e7ok siyasi parti, insanlar\u0131n kalplerini ve oylar\u0131n\u0131 kazanmak i\u00e7in dini (ya da hatta baz\u0131 \u00e7e\u015fitli ideolojileri) kullanmaktad\u0131r. Bu olgu nadir de\u011fildir. T\u00fcrk vatanda\u015flar\u0131n\u0131n %90\u2019\u0131ndan fazlas\u0131 M\u00fcsl\u00fcmand\u0131r. Bir t\u00fcr dini duygular\u0131 var, tabii ki. G\u00fcnl\u00fck ya\u015famda, hayatta baz\u0131 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k ve sorunlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131nda, s\u0131radan insanlar\u0131n manevi rahatlama ve yard\u0131m i\u00e7in dine ba\u015fvurmalar\u0131 do\u011fald\u0131r. \u0130slam \u00f6nemli bir sosyalle\u015fme i\u015flevine sahiptir ve taban topluluklar\u0131\/cemaatler i\u00e7in bir\u00e7ok \u00f6nemli sosyal katk\u0131 sunmaktad\u0131r. \u00d6zellikle devlet g\u00fcc\u00fcn\u00fcn her \u015feyi kapsayamad\u0131\u011f\u0131 alanlarda din halk\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131na yak\u0131ndan ilgi g\u00f6sterir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130slam dini devlet\/h\u00fck\u00fcmet g\u00fcc\u00fcn\u00fcn kapsayamad\u0131\u011f\u0131 alanlarla ilgilenebilir ve bir \u00f6l\u00e7\u00fcde daha iyisini yapabilir. Bu t\u00fcr dini duygular\u0131 ve sosyal ba\u011flant\u0131lar\u0131 kas\u0131tl\u0131 olarak yabanc\u0131la\u015ft\u0131rmak, bast\u0131rmak veya ihlal etmek ho\u015f kar\u015f\u0131lanmayacakt\u0131r. M. Kemal\u2019in kurdu\u011fu en laik parti olan CHP bile daha sonra bu konuyu \u00f6nemsemeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

AKP laiklikten vazge\u00e7ti\u011fini iddia etmedi. Aksine, AKP laikli\u011fi kendilerine g\u00f6re yeniden yorumlayarak laiklikte \u0131srar ediyor.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Basit\u00e7e ifade etmem gerekirse, AKP laikli\u011fi ile Kemalizm aras\u0131ndaki fark, AKP\u2019nin negatif laikli\u011fi, yani Amerikan tarz\u0131 laikli\u011fi, yani dinin siyasete, siyasetin de dine kar\u0131\u015fmamas\u0131n\u0131 temsil etmesi\u2026.. Kemalizm\u2019in ise pozitif laiklik olmas\u0131 ve devlet siyasetinin dini kontrol etmesi gerekti\u011fidir. \u0130kisi aras\u0131ndaki en b\u00fcy\u00fck fark budur. AKP bir dizi kanun ve eylemle din \u00fczerindeki baz\u0131 k\u0131s\u0131tlamalar\u0131 kald\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu, laikli\u011fin terk edildi\u011fi ya da de\u011fi\u015fti\u011fi anlam\u0131na gelmemektedir. T\u00fcrkiye hala ve a\u00e7\u0131k\u00e7a din ve siyasetin birbirinden ayr\u0131lmas\u0131nda \u0131srar eden bir \u00fclke.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Arap Bahar\u0131\u2019ndan bu yana, T\u00fcrkiye Ba\u015fbakan\u0131 Erdo\u011fan her yerde \u201cT\u00fcrk modelini\u201d tan\u0131t\u0131yor, bunlardan biri de T\u00fcrkiye\u2019nin laikli\u011fini vurgulamak ve temsil ettikleri \u0131l\u0131ml\u0131 \u0130slami partinin iktidarda oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fini ima etmek. AKP ve politikalar\u0131 ile ilgili olarak, ben AKP\u2019nin T\u00fcrkiye\u2019nin \u201c\u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc yolu\u201d oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnme e\u011filimindeyim, AK partinin tercih edilmesi esas olarak dini renginden de\u011fildir, as\u0131l neden se\u00e7menlerin en \u00f6nemli kayg\u0131lar\u0131na hitap etmesi ve se\u00e7menlerin onu tercih etmesinin en \u00f6nemli nedenleri olarak genel ekonomik ve sosyal politikalar\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. Dini canlanma bu noktada en \u00f6nemli mesele de\u011fildir. Bu nedenle, AKP\u2019nin Kemalizm\u2019in miras\u0131na ihanet etti\u011fini dayanak olmadan s\u00f6ylemenin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Shanghai Book Review: Her zaman merak etmi\u015fimdir. T\u00fcrkiye Cumhuriyeti yakla\u015f\u0131k y\u00fcz y\u0131l \u00f6nce kurulmu\u015f ve bu s\u00fcrenin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir laiklik politikas\u0131 uygulam\u0131\u015f. Peki, genel se\u00e7imlerdeki kamuoyu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne bak\u0131l\u0131rsa, insanlar neden hala \u0130slami bir partiyi se\u00e7meye daha fazla ilgi duyuyor? M. Kemal\u2019in laik politikas\u0131n\u0131n asl\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir mi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zan Tao:<\/strong> Bu soru asl\u0131nda yukar\u0131daki soruyla ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r ve daha \u00f6nce yan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131m. Burada vurgulamak istedi\u011fim husus, laiklik politikalar\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131 ya da ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n halk\u0131n se\u00e7imlerdeki siyasi tercihiyle \u00f6l\u00e7\u00fclemeyece\u011fidir.<\/strong> \u0130nsanlar AKP\u2019yi esas olarak dini rengi nedeniyle de\u011fil, daha \u00e7ok ge\u00e7im politikalar\u0131, ekonomik kalk\u0131nma, sosyal de\u011fi\u015fimler ve AKP iktidar\u0131n\u0131n getirdi\u011fi geli\u015fmi\u015f ya\u015fam standartlar\u0131 gibi di\u011fer nedenlerle se\u00e7iyor. Halk a\u00e7\u0131s\u0131ndan Bu t\u00fcrden somut maddi g\u00f6stergeler daha \u00f6nemli olabilir.<\/p>\n\n\n\n

Ge\u00e7en y\u0131l\u0131n sonundan bu yana Erdo\u011fan\u2019\u0131n kabinesi baz\u0131 yolsuzluk iddialar\u0131 ve skandallarla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131, ancak halk bu y\u0131lki yerel se\u00e7imlerde ve cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7imlerinde onlar\u0131 terk etmedi ve yine de onlara oy verdi. Bunun temel nedeni son on y\u0131ldaki performans\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fil, AKP iktidar\u0131 boyunca halk i\u00e7in \u00e7ok iyi \u015feyler yapt\u0131 ve halk bundan faydaland\u0131. Elbette AKP tercihinde T\u00fcrkiye\u2019nin siyasi k\u00fclt\u00fcr\u00fc de \u00f6nemli bir fakt\u00f6rd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

K\u00fcresel bir perspektiften bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, \u201claiklik\u201d evrensel bir trenddir<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

Modernle\u015fmenin laikli\u011fi otomatik olarak beraberinde getirdi\u011fi ve ekonomik kalk\u0131nman\u0131n insanlar\u0131n dini duygular\u0131n\u0131 zay\u0131flatabilece\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc eskiden \u00e7ok savunuldu. Ancak bu fikir \u015fimdi \u00e7ok sorunlu g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. \u00c7ok sorunlu olmas\u0131n\u0131n nedeni ger\u00e7eklikle ilgili bir sorun olmas\u0131 de\u011fil, sorunlara bak\u0131\u015ftaki \u201claiklik  paradigmas\u0131\u201d ile ilgili bir sorun olmas\u0131d\u0131r. Modernle\u015fmenin laikli\u011fi otomatik olarak beraberinde getirdi\u011fi ve ekonomik kalk\u0131nman\u0131n insanlar\u0131n dini duygular\u0131n\u0131 zay\u0131flatabilece\u011fi etkili ve do\u011fru bir paradigma de\u011fildir ve terk edilmelidir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Shanghai Book Review: Neredeyse y\u00fcz y\u0131l ge\u00e7ti. T\u00fcrkiye\u2019de insanlar Mustafa Kemal\u2019i nas\u0131l de\u011ferlendiriyor? Mustafa Kemal\u2019i stat\u00fcs\u00fc hala kurucu baba kadar y\u00fcksek mi? Geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 laiklik ve milliyet\u00e7ilik gibi \u201cdoktrinler\u201d hala T\u00fcrkiye\u2019nin sars\u0131lmaz milli iradesi olarak m\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor? Ba\u015fka bir deyi\u015fle, T\u00fcrkiye ona kurucu baba olarak sayg\u0131 duymaya devam ederken, Kemalizmin \u201cdogmalar\u0131n\u0131\u201d pratikte s\u00fcrekli revize mi ediyor?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zan Tao:<\/strong> T\u00fcrkiye\u2019nin kurucu babas\u0131 olarak M. Kemal, genel olarak hala \u00fclkede y\u00fcksek bir stat\u00fcye sahiptir. Elbette \u015fimdi ge\u00e7mi\u015ften farkl\u0131 bir durum var, insanlar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fleri daha \u00e7e\u015fitli ve t\u00fcm T\u00fcrkler M. Kemal\u2019e tapm\u0131yor. T\u00fcrk toplumunda her zaman farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler olmu\u015ftur. Daha \u00f6nce bu farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler bilinmiyorsa, bunun nedeni siyasi a\u00e7\u0131kl\u0131k eksikli\u011fi veya d\u00fczg\u00fcn ileti\u015fim kanallar\u0131n\u0131n olmamas\u0131 olabilir.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6rne\u011fin, baz\u0131 K\u00fcrtlerin M. Kemal hakk\u0131nda, \u00f6zellikle de M. Kemal taraf\u0131ndan form\u00fcle edilen T\u00fcrkiye\u2019nin K\u00fcrt etnik\/milli politikas\u0131 konusunda tart\u0131\u015fmal\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fleri vard\u0131r. K\u00fcrtler \u00e7ok memnuniyetsizler; \u00f6rne\u011fin uzla\u015fma teorisinde \u0131srar eden baz\u0131 K\u00fcrt ki\u015filerin Kemalistlerin, \u00f6zellikle de bast\u0131r\u0131lm\u0131\u015f muhafazak\u00e2rlar\u0131n Kemalistlerin radikal laiklik politikas\u0131ndan \u015fik\u00e2yet\u00e7i olmas\u0131 daha muhtemel.<\/p>\n\n\n\n

Daha \u00f6nce de s\u00f6yledi\u011fim gibi, son 10 y\u0131llarda T\u00fcrkiye\u2019de laikli\u011fin anlam\u0131n\u0131n ne oldu\u011fu yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irilmi\u015ftir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Milliyet\u00e7ilik de bir istisna de\u011fildir, onun anlam\u0131n\u0131n ne oldu\u011fu da yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irilmi\u015ftir. K\u00fcrt meselesinin \u00e7\u00f6z\u00fcm s\u00fcrecinin h\u0131zlanmas\u0131yla birlikte, ba\u015flang\u0131\u00e7taki dar ve kat\u0131 \u015f\u00f6ven milliyet\u00e7ilik de de\u011fi\u015fiyor. D\u0131\u015far\u0131dan bir g\u00f6zlemci iseniz, T\u00fcrklerin sahip oldu\u011fu M. Kemal kompleksi kar\u015f\u0131s\u0131nda kafan\u0131z\u0131n kar\u0131\u015fmas\u0131 \u00e7ok muhtemel. \u00d6rne\u011fin, M. Kemal kompleksi ile ilgili sloganlar\u0131 (M. Kemal in Askerleriyiz! Ve daha bir\u00e7oklar\u0131) , M. Kemal heykelleri, otolar\u0131n arkas\u0131na yazd\u0131r\u0131lan M. Kemal imzalar\u0131 ve bir\u00e7ok hediyelik M. Kemal e\u015fyay\u0131 bu \u00fclkede s\u0131k s\u0131k g\u00f6rebilirsiniz.<\/p>\n\n\n\n

Asl\u0131nda, resmile\u015fme ve ticarile\u015fme her ikisi de M. Kemal\u2019in stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn tipik iki \u00f6zellikleridir. M. Kemal\u2019in orada as\u0131l\u0131 durmas\u0131 ya da durmamas\u0131 \u00f6nemli de\u011fil, \u00f6nemli olan insanlar\u0131n kalplerinde ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerini g\u00f6rmek.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrk modeli<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Shanghai Book Review: E\u011fer laiklik \u201cT\u00fcrk modelinin \u00f6nemli bir \u00f6zelli\u011fi ise siyasi rejime \u201cyol g\u00f6sterip e\u015flik eden\u201d ordu da \u015f\u00fcphesiz T\u00fcrk modelinin bir di\u011fer \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fidir. \u201cPolitik do\u011fruculuk\u201d bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, askeri y\u00f6netim ku\u015fkusuz \u00e7ok olumsuz bir siyasi bi\u00e7imdir, ancak uygulamada askeri y\u00f6netim, \u00f6zellikle \u00fclke \u0130slamla\u015fmaya do\u011fru kayarken, T\u00fcrkiye\u2019nin anayasal sistemini bir\u00e7ok kez \u201ckurtarm\u0131\u015ft\u0131r\u201d diyebilirmiyiz?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zan Tao:<\/strong> Eskiden ben de b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcm. Ancak, baz\u0131 genel ifadeler \u00e7ok yetersiz ve genel olabilir. T\u00fcrk ordusu elbette laikli\u011fin \u00f6nemli bir savunucusudur. T\u00fcrkiye\u2019de i\u00e7 ve d\u0131\u015f d\u00fc\u015fmanlara kar\u015f\u0131 sava\u015fmak ordunun \u00f6nemli bir misyonudur ve ayn\u0131 zamanda M. Kemal\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fcnden \u00f6nce orduya b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 \u201cvasiyettir\u201d. Bu durum T\u00fcrkiye\u2019de bir paradoks veya \u00e7eli\u015fme haline gelmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

1940\u2019lar\u0131n ortalar\u0131ndan sonra T\u00fcrkiye \u00e7ok partili demokrasiye ge\u00e7ti ve ard\u0131ndan bir\u00e7ok askeri m\u00fcdahale ya\u015fand\u0131. Bu Askeri m\u00fcdahalelerin, parti politikalar\u0131 taraf\u0131ndan alt \u00fcst edilen demokratik g\u00fcndemi kurtarmak, a\u015f\u0131r\u0131 \u0130slamc\u0131 g\u00fc\u00e7leri bast\u0131rmak ve So\u011fuk Sava\u015f s\u0131ras\u0131nda sol-sa\u011f \u00e7eki\u015fmesinin neden oldu\u011fu sosyal anomiyi (bozulmay\u0131) d\u00fczeltmek gibi pek \u00e7ok gerek\u00e7esi vard\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019de askeri darbelerin ger\u00e7ekle\u015fmesinde baz\u0131 zorlama fakt\u00f6rlerin oldu\u011fu da s\u00f6ylenebilir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Reel politik faaliyetler ve politik \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n geli\u015fmesi orduyu harekete ge\u00e7meye zorlad\u0131 ve bazen halk bile ordunun d\u00fczeni sa\u011flamak i\u00e7in ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 bekler olmu\u015ftu. Bu, demokratik siyasetin geli\u015fimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir ironidir. Elbette ordunun baz\u0131 ac\u0131mas\u0131z uygulamalar\u0131 da ele\u015ftirilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Laikli\u011fi savunmak, \u00f6zellikle 1997\u2019de Refah Partisi h\u00fck\u00fcmetine kar\u015f\u0131 yap\u0131lan \u201c28 \u015eubat yumu\u015fak postmodern darbenin esas amac\u0131n\u0131n Refah Partisi\u2019nin radikal \u0130slamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bast\u0131rmak olmas\u0131 gibi, T\u00fcrk ordusunun siyasete m\u00fcdahale etme gerek\u00e7elerinden biri olmu\u015ftur. T\u00fcrk ordusunun her m\u00fcdahalesinden sonra iktidar m\u00fcmk\u00fcn olan en k\u0131sa s\u00fcrede halka iade edilir, ancak ayn\u0131 zamanda ordunun siyaseti denetlemesi kurumsal takip yoluyla sa\u011flanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/strong> \u00d6rne\u011fin, T\u00fcrkiye\u2019de \u015fu anda kullan\u0131lan anayasa 1980 askeri darbesinden sonra haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r ve T\u00fcrk toplumu taraf\u0131ndan genel olarak reddedilmektedir. AKP uzun s\u00fcredir anayasa de\u011fi\u015fikliklerine vurgu yapsa da, bunun as\u0131l temelinde bu partinin kendi \u00f6zel \u00e7\u0131karlar\u0131 yatmaktad\u0131r. Mevcut anayasa de\u011fi\u015fikli\u011fi g\u00fcndemi \u00e7ok yava\u015f ilerliyor.<\/p>\n\n\n\n

Shanghai Book Review: T\u00fcrk ordusu neden y\u00fcz y\u0131l boyunca laiklik ilkesine ba\u011fl\u0131 kalabildi? Bu M. Kemal\u2019e bir t\u00fcr sadakat olarak anla\u015f\u0131labilir mi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zan Tao:<\/strong> T\u00fcrkiye sava\u015f\u00e7\u0131\/asker bir toplumdur ve bu gelenek bozk\u0131rlar\u0131n g\u00f6\u00e7ebe d\u00f6nemine kadar uzan\u0131r. T\u00fcrk toplumunun elitleri temelde askerlerdir ve askerler bir\u00e7ok kez lider ve reformcu roller oynam\u0131\u015flard\u0131r. Osmanl\u0131 ve T\u00fcrk Askeri elitlerin reformcu olma gelene\u011fi tarihte ilk kez 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131ndaki Tanzimat d\u00f6nemine kadar de\u011fi\u015fmemi\u015ftir. Bu Tanzimat ve sonras\u0131 de\u011fi\u015fim ve reform s\u00fcre\u00e7leri, Avrupa\u2019ya hayranl\u0131k duyan sivil b\u00fcrokratlar taraf\u0131ndan y\u00f6netildi. Ancak buna ra\u011fmen askerlerin lider rol oynamalar\u0131 ve reformcu stat\u00fcs\u00fc de\u011fi\u015fmemi\u015ftir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Daha sonra J\u00f6n T\u00fcrk devriminin, Kemalist devrimlerin ve Cumhuriyet d\u00f6nemindeki bir\u00e7ok tarihi olay\u0131n askerler taraf\u0131ndan y\u00f6netildi\u011fini g\u00f6rebilirsiniz.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrk ulusunun tarihinde askerlerin en b\u00fcy\u00fck rol\u00fc oynad\u0131\u011f\u0131 ve halk taraf\u0131ndan en \u00e7ok g\u00fcvenilen ki\u015filer oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tarihsel olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, memur s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n y\u00fckseli\u015fi Osmanl\u0131 devletinin modernle\u015fmesinin bir sonucudur. Bu ayn\u0131 zamanda modern tarihin temas\u0131n\u0131, sivil ve asker kesim aras\u0131ndaki ili\u015fkide bir de\u011fi\u015fim yaratt\u0131. 1940 lardaki Demokratikle\u015fme sonras\u0131nda, se\u00e7imlerle iktidara gelen siyasi elitler ile ordu taraf\u0131ndan temsil edilen geleneksel elitler aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir gerilim ya\u015fanmaktad\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu tarihinde Yeni\u00e7eriler \u00f6nemli bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra Yeni\u00e7eriler zay\u0131flad\u0131 ve muhafazak\u00e2r bir g\u00fc\u00e7 haline geldi. Ancak 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda Sultan Mahmud Yeni\u00e7erileri silahla imha etmi\u015f ve Avrupa\u2019y\u0131 \u00f6rnek alan modern bir ordu kurmu\u015ftur. 19. y\u00fczy\u0131ldan bu yana T\u00fcrk askerleri T\u00fcrkiye\u2019nin modernle\u015fmesinde \u00f6nemli bir itici g\u00fc\u00e7 olmu\u015ftur. Askerler ve devlet siyaseti aras\u0131ndaki bu yak\u0131n ili\u015fki sonra da devam etmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Cumhuriyet d\u00f6neminde T\u00fcrk ordusu Kemalist devletin savunucusuydu ve ideolojik e\u011fitim de bu \u015fekilde y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcyordu. Laiklik T\u00fcrk ordusunun ruhunda vard\u0131r. Buna ek olarak ordu, ba\u011f\u0131ms\u0131z ve eksiksiz bir e\u011fitim ve adam se\u00e7me sistemi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla di\u011fer ideolojilerin s\u0131zmamas\u0131n\u0131 temel olarak ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca, yukar\u0131da da belirtildi\u011fi gibi, T\u00fcrk halk\u0131n\u0131n laiklik anlay\u0131\u015f\u0131 da daha sonra giderek de\u011fi\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

\u015eu andaki ordunun anlad\u0131\u011f\u0131 ve benimsedi\u011fi laiklik art\u0131k M. Kemal\u2019in zaman\u0131ndaki radikal versiyondan tamamen farkl\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1980\u2019deki askeri darbeden sonra, askeri h\u00fck\u00fcmet dini e\u011fitimin \u00f6nemini vurgulam\u0131\u015ft\u0131r. Baz\u0131 akademisyenler bu politikan\u0131n sol-kom\u00fcnist ideolojinin etkisine kar\u015f\u0131 koymak i\u00e7in oldu\u011funa inanmaktad\u0131r. M. Kemal\u2019in geli\u015ftirmeye vakit bulamad\u0131\u011f\u0131 \u015fey din e\u011fitimiydi ki bu da b\u00f6ylesine \u00f6nemli bir alan\u0131 ba\u015fka g\u00fc\u00e7lere b\u0131rakmak olmu\u015ftur.<\/strong> <\/p>\n\n\n\n

1980\u2019lerde ortaya \u00e7\u0131kan \u00d6zal ve daha sonra AKP\u2019nin Erdo\u011fan\u2019\u0131 benzer ki\u015filerdir. Bunlar\u0131n hepsi sivil halk\u0131n i\u00e7inden gelen siyasi elitlerdir. Bu gruplar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n nedeni, T\u00fcrkiye toplumunun modernle\u015fme ve k\u00fcreselle\u015fmenin getirdi\u011fi \u00f6nemli de\u011fi\u015fimlerden ge\u00e7mesidir. Bu de\u011fi\u015fimler ayn\u0131 zamanda T\u00fcrkiye\u2019nin geleneksel b\u00fcrokratik ve askeri elitlerinin stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn azald\u0131\u011f\u0131na i\u015faret etmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Siyasal alanda demokratikle\u015fme, alt s\u0131n\u0131f gruplar\u0131n se\u00e7im siyaseti yoluyla iktidara gelmelerini ve giderek daha fazla g\u00fc\u00e7 kazanmalar\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019nin demokratikle\u015fme tarihine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu e\u011filimin \u00e7ok a\u00e7\u0131k oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclebilir. Bu y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda AKP iktidara geldi. Sadece parlamentoda mutlak \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011fe sahip bir parti olmakla kalmad\u0131, ayn\u0131 zamanda siyasi yollarla orduyu da yava\u015f yava\u015f kontrol alt\u0131na ald\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Bu geli\u015fme sadece AKP\u2019nin ak\u0131ll\u0131ca bir y\u00f6ntemi de\u011fil, ayn\u0131 zamanda d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda objektif tarihsel geli\u015fimin genel e\u011filimini yans\u0131tmaktad\u0131r. \u0130ki elit aras\u0131ndaki \u00e7eki\u015fme bug\u00fcn iki taraf\u0131n genel olarak e\u015fit g\u00fc\u00e7lere sahip oldu\u011fu bir \u015fekilde devam etmektedir. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe bakarsak, kamu hizmetleri i\u015fini g\u00f6ren asker d\u0131\u015f\u0131 s\u0131n\u0131f\u0131n di\u011ferine g\u00f6re hafif bir avantaja sahip gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019de ordu taraf\u0131ndan temsil edilen laik g\u00fc\u00e7ler ile AKP taraf\u0131ndan temsil edilen siyasi g\u00fc\u00e7ler kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak birbirlerini ehlile\u015ftirmi\u015ftir.<\/strong> Tarihsel olarak ordu, AKP gibi radikal \u0130slamc\u0131 partileri \u0131l\u0131ml\u0131 olmaya zorlam\u0131\u015ft\u0131r. AKP, de kendi siyasi ajandas\u0131n\u0131 kullanarak bir \u00f6l\u00e7\u00fcde orduyu terbiye etmi\u015ftir. Art\u0131k T\u00fcrk toplumu genel olarak siyasete askeri m\u00fcdahalenin bir daha olmayaca\u011f\u0131na inan\u0131yor. Demokratik s\u00fcrece m\u00fcdahale eden siyasi bir g\u00fc\u00e7 olarak ordu, giderek daha az sevilir hale gelmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Shanghai Book Review: Bana g\u00f6re T\u00fcrk modelinin bir ba\u015fka \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi daha var ki o da Cumhuriyet\u2019in kurulu\u015fundaki otoriter renk. 1950\u2019den \u00f6nce, M. Kemal taraf\u0131ndan kurulan \u201cCumhuriyet Halk Partisi\u201d asl\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019deki tek iktidar partisiydi. Ancak belki de bu otoriter \u00fclkenin belli bir anayasac\u0131 renge sahip oldu\u011fu da yads\u0131namaz. T\u00fcrkiye\u2019nin o d\u00f6nemdeki otoriter sistemini nas\u0131l de\u011ferlendiriyorsunuz?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zan Tao: Bu d\u00f6nem belirli bir tarihsel a\u015famayd\u0131. T\u00fcrkiye\u2019nin kendi tarihsel geli\u015fme mant\u0131\u011f\u0131 vard\u0131, bir de T\u00fcrkiye\u2019deki bu d\u00f6nemin \u00f6nemli bir d\u00fcnya tarihsel arka plan\u0131 vard\u0131. Ne de olsa d\u00fcnyada o d\u00f6nemde otoriterlik \u00e7ok yayg\u0131n bir kurumsal formdu.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye, 1876 y\u0131l\u0131nda ilk anayasan\u0131n ilan edilmesine kadar uzanan uzun bir anayasac\u0131l\u0131k ge\u00e7mi\u015fine sahiptir, ancak bu anayasa o d\u00f6nemde h\u0131zla rafa kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. J\u00f6n T\u00fcrkler 1908 y\u0131l\u0131nda iktidara gelerek T\u00fcrkiye\u2019nin ikinci anayasal d\u00f6nemini ba\u015flatt\u0131lar. M. Kemal d\u00f6nemi otoriter bir d\u00f6nemdi (1923-1946). Bu d\u00f6nemde siyasi partiler \u00fczerindeki yasa\u011f\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik giri\u015fimler olmu\u015ftur, ancak genel olarak konu\u015fmak gerekirse, zaman k\u0131sa ve tarihsel etkisi k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011fu i\u00e7in pek ilerleme olmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Modernle\u015fmeye sonradan kat\u0131lan \u00fclkeler genellikle bir ikilemle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131rlar, yani do\u011fal tarihsel s\u00fcre\u00e7ten daha h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde ilerideki \u00fclkeleri  yakalamak zorundad\u0131rlar, bu y\u00fczden devletin g\u00fcc\u00fcn\u00fc kullanmak zorundad\u0131rlar. Bat\u0131 d\u0131\u015f\u0131 d\u00fcnyada modernle\u015fme, yayg\u0131n bir olgu olan otoriter y\u00f6ntemlerle ger\u00e7ekle\u015ftirilmektedir. Kemalistler y\u00f6netimindeki T\u00fcrkiye de bir istisna de\u011fildir. Otoriter yolu kullanarak, modernle\u015fmenin Kemalist versiyonu T\u00fcrkiye\u2019de b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekte ve derinlemesine ger\u00e7ekle\u015ftirilebildi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tarihi, sonradan gelenlerin g\u00f6z\u00fcyle keyfi olarak yarg\u0131layamaz ve yazamay\u0131z. Bunu yaparsan\u0131z tarihi tamamen inkar eden baz\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015flerle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rs\u0131n\u0131z. Bu yakla\u015f\u0131m\u0131n sa\u011fl\u0131ks\u0131z oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Kemalist d\u00f6nem, T\u00fcrkiye\u2019nin bug\u00fcnk\u00fc modernle\u015fmesinin temelini atm\u0131\u015f ve T\u00fcrk tarihinin ilerlemesinde ve geli\u015fmesinde kilit bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Bunun asil ve m\u00fckemmel olmas\u0131n\u0131 bekleyemezsiniz ya da bunu geli\u015fig\u00fczel k\u00fc\u00e7\u00fcmseyemezsiniz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Shanghai Book Review: T\u00fcrkiye\u2019nin otoriter sistemi demokratikle\u015fmeye do\u011fru nas\u0131l ilerledi? T\u00fcrkiye\u2019nin eski otoriter sistemi, T\u00fcrkiye\u2019nin gelecekteki demokratikle\u015fmesini destekleyerek G\u00fcney Kore de olana benzer bir rol m\u00fc oynad\u0131?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zan Tao: T\u00fcrkiye\u2019nin otoriter sistemi demokratikle\u015fmeye do\u011fru ilerlemesinim <\/strong>pek \u00e7ok nedeni var. \u00d6rne\u011fin, M. Kemal\u2019in halefi olan \u0130n\u00f6n\u00fc bir demokratt\u0131. \u00d6zellikle de orduda g\u00f6rev yapm\u0131\u015f ve b\u00fcy\u00fck bir etki ve n\u00fcfuza sahip biriydi. Bir keresinde orduya itidalli davranmas\u0131n\u0131 ve demokratikle\u015fmenin ilk a\u015famalar\u0131nda orduya siyasete m\u00fcdahale etmemesini tavsiye etmi\u015fti. Daha \u00f6nce de belirtildi\u011fi gibi, M. Kemal\u2019in d\u00f6neminde \u00e7ok partili bir sistem denenmi\u015fti. M. Kemal 1938\u2019de \u00f6ld\u00fc ve sadece yedi y\u0131l sonra T\u00fcrkiye \u00e7ok partili bir sisteme kavu\u015ftu. \u0130lerleme h\u0131z\u0131n\u0131n \u00e7ok y\u00fcksek oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Ayr\u0131ca \u00e7ok \u00f6nemli bir d\u0131\u015f \u00e7evre de var. \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n sona ermesinin ard\u0131ndan T\u00fcrkiye, jeopolitik nedenler ve ulusal kimlik nedenleriyle ABD\u2019nin ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi Bat\u0131 kamp\u0131na kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu, onun otoriter sistemden kurtulmas\u0131 i\u00e7in \u00f6zellikle \u00f6nemli bir nedendir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130\u00e7 nedenlere gelince, T\u00fcrkiye\u2019de uzun zamand\u0131r farkl\u0131 sesler vard\u0131. Yeni Demokrat partiyi kurmak i\u00e7in ilk ortaya \u00e7\u0131kan ki\u015filer ayn\u0131 zamanda Cumhuriyet Halk Partisi\u2019nin baz\u0131 eski \u00fcyeleriydi.<\/p>\n\n\n\n

Shanghai Book Review: \u0130ronik bir \u015fekilde, T\u00fcrkiye kurulu\u015funun ba\u015flang\u0131c\u0131nda kendisini tek etnikli bir \u00fclke olarak kabul etmesine ra\u011fmen, K\u00fcrt meselesi T\u00fcrkiye\u2019nin bug\u00fcne kadar ka\u00e7\u0131namad\u0131\u011f\u0131 bir etnik meseledir. T\u00fcrkiye bu utan\u00e7la nas\u0131l ba\u015fa \u00e7\u0131k\u0131yor?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zan Tao:<\/strong> K\u00fcrt meselesi T\u00fcrkiye i\u00e7in ger\u00e7ekten \u00e7ok \u00f6nemli ve hassas bir konu. Bir yandan, \u00fclkenin kurulu\u015funun ba\u015flang\u0131c\u0131ndaki kendini tan\u0131mlamas\u0131ndan, yani kibirli bir \u015fekilde kendini tek bir ulus olarak tan\u0131mlamas\u0131ndan ve K\u00fcrtlerin etnik stat\u00fcs\u00fcn\u00fc tan\u0131mamas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor; di\u011fer yandan, daha derin bir d\u00fczeyde bakarsak, K\u00fcrt sorununun ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 T\u00fcrkiye\u2019nin yok g\u00f6ren milliyet\u00e7i politikas\u0131ndan kaynaklanmam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019nin kurulu\u015fundan \u00f6nce K\u00fcrtler, Avrupal\u0131 g\u00fc\u00e7lerin tan\u0131mas\u0131 ve deste\u011fiyle ba\u011f\u0131ms\u0131z bir \u00fclke kurmay\u0131 umuyorlard\u0131. Daha sonra M. Kemal, T\u00fcrk halk\u0131n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131n\u0131 kazanmas\u0131na \u00f6nderlik etti, Sevr Antla\u015fmas\u0131 \u00e7\u00f6pe at\u0131ld\u0131 ve T\u00fcrkler bat\u0131l\u0131 g\u00fc\u00e7lerle yeni bir antla\u015fma (Lozan) imzalad\u0131 ve K\u00fcrt sorunu rafa kald\u0131r\u0131ld\u0131. Bu K\u00fcrtlerin tarihsel kaderiydi.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019de 12 milyondan fazla K\u00fcrt ya\u015famaktad\u0131r ve bu say\u0131 T\u00fcrkiye\u2019nin toplam n\u00fcfusunun yakla\u015f\u0131k be\u015fte biri ile d\u00f6rtte biri aras\u0131ndad\u0131r. K\u00fcrtler kesinlikle k\u00fc\u00e7\u00fck bir etnik grup de\u011fildir. Ayr\u0131ca K\u00fcrtler, Irak, Suriye ve \u0130ran\u2019da \u00f6nemli say\u0131da n\u00fcfusa sahip s\u0131n\u0131r \u00f6tesi bir etnik gruptur. K\u00fcrt meselesi bug\u00fcne kadar T\u00fcrkiye\u2019nin ba\u015f\u0131na bela olmu\u015ftur. Bu mesele T\u00fcrkiye\u2019ye b\u00fcy\u00fck miktarda milli servete mal olmu\u015f ve on binlerce insan\u0131n hayat\u0131n\u0131 kaybetmesiyle a\u011f\u0131r bir bedel \u00f6detmi\u015ftir, ancak hala iyi bir \u00e7\u00f6z\u00fcm bulunamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

AKP son y\u0131llarda K\u00fcrt meselesini \u00e7\u00f6zmeyi en \u00f6nemli \u00f6nceli\u011fi haline getirmi\u015ftir. Bunu yapman\u0131n iki ana yolu vard\u0131r. Bunlardan biri K\u00fcrtlerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 g\u00fcneydo\u011fu b\u00f6lgesine b\u00fcy\u00fck yat\u0131r\u0131mlar yapmak ve yerel ekonomiyi geli\u015ftirmek, di\u011feri ise K\u00fcrtlerin siyasi parti kurmalar\u0131na ve se\u00e7imlere kat\u0131lmalar\u0131na izin vermek, K\u00fcrt\u00e7e e\u011fitim veren okullar in\u015fa etmek ve K\u00fcrt medyas\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na izin vermek gibi K\u00fcrtlere daha fazla k\u00fclt\u00fcrel haklar tan\u0131mak demokratikle\u015fme dedi\u011fimiz \u015feydir.<\/p>\n\n\n\n

Asl\u0131nda, s\u0131radan K\u00fcrtler i\u00e7in bu s\u00f6zde dil e\u011fitimi ve k\u00fclt\u00fcrel haklar meselesi biraz \u201ctavuk kaburgas\u0131\u201d gibidir, \u00e7\u00fcnk\u00fc K\u00fcrtler ana ak\u0131m topluma entegre olmak i\u00e7in ulusal dili (T\u00fcrk\u00e7e) kullanmak zorundad\u0131rlar; iyi bir hayat ya\u015famak i\u00e7in de iyi bir e\u011fitim almak zorundad\u0131rlar. Yeni bir K\u00fcrt okul sistemi in\u015fa edilirse, \u00e7o\u011fu insan \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 okula g\u00f6ndermek istemeyecektir ve e\u011fitim kalitesi ve gelecek beklentileri hakk\u0131nda bir \u015fey s\u00f6ylemek zor. Buraya kadar s\u00f6ylediklerim tamamen politika ile ilgilidir.<\/p>\n\n\n\n

Tarihin ve toplumun genel e\u011filimine bakacak olursak, K\u00fcrt meselesini y\u00f6nlendiren ana fakt\u00f6r T\u00fcrkiye\u2019deki toplumsal geli\u015fim s\u00fcrecidir. \u00d6rne\u011fin, G\u00fcneydo\u011fu\u2019dan \u00e7ok say\u0131da K\u00fcrt bat\u0131ya g\u00f6\u00e7 etmi\u015ftir ki bu esasen modernle\u015fme ve kentle\u015fmenin bir sonucudur; bir ba\u015fka \u00f6rnek de \u00e7ok say\u0131da K\u00fcrt\u2019\u00fcn e\u011fitim veya siyasi kat\u0131l\u0131m yoluyla topluma entegre olmas\u0131d\u0131r ki bu entegrasyon da T\u00fcrkiye\u2019de K\u00fcrt meselesinin \u201cele al\u0131nmas\u0131nda\u201d ana ak\u0131m trend olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca T\u00fcrkiye\u2019de T\u00fcrkler ve K\u00fcrtler aras\u0131nda evlilikler de nispeten yayg\u0131nd\u0131r. Muhtemelen Kemalist d\u00f6nemin zorunlu dil k\u0131s\u0131tlama politikas\u0131 nedeniyle K\u00fcrtlerin iki dillilik seviyesi \u00e7ok y\u00fcksektir, K\u00fcrtlerin bat\u0131ya do\u011fru hareket etme e\u011filimi ile birlikte herkes S\u00fcnni M\u00fcsl\u00fcman, bu nedenle evlilik ve T\u00fcrkler ve K\u00fcrtler aras\u0131nda bir arada ya\u015fama konusunda b\u00fcy\u00fck bir sorun yok.<\/p>\n\n\n\n

Shanghai Book Review: Size bir soru sormadan edemeyece\u011fim. T\u00fcrkiye gibi bir \u0130slam \u00fclkesi i\u00e7in demokrasi ve laiklik \u00e7at\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda ya da ba\u015fka bir deyi\u015fle de\u011fer s\u0131ralamas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan demokrasi ve laiklikten hangisi daha \u00f6nemlidir, demokrasi mi laiklik mi? \u00d6rne\u011fin, a\u015f\u0131r\u0131 dinci g\u00fc\u00e7leri temsil eden bir h\u00fck\u00fcmet demokratik se\u00e7imlerle iktidara geldi\u011finde ve din ve siyaseti birle\u015ftiren bir politikaya d\u00f6nece\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131nda (I\u015e\u0130D ve M\u00fcsl\u00fcman Karde\u015fler gibi), ordunun anayasal sistemi koruma y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc var m\u0131d\u0131r?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zan Tao:<\/strong> Bu bence bir ilke meselesi de\u011fil, tarihi bir meseledir. Tarihsel olarak T\u00fcrkiye\u2019de \u0130slami d\u00fczenin yeniden tesis edilmesini savunan baz\u0131 siyasi partiler olmu\u015ftur. \u00d6rne\u011fin, 1960\u2019lar ve 1970\u2019lerde Milli G\u00f6r\u00fc\u015f Hareketi ve Milli Nizam Partisi (Erbakan). Bunlar \u0130slam\u2019\u0131n T\u00fcrkiye\u2019nin sosyal ve siyasi hayat\u0131ndaki rol\u00fcn\u00fcn tam olarak yeniden tesis edilmesini savundular, M. Kemal\u2019in laikli\u011fine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131lar ve \u201cT\u00fcrk ulusunun geri kalm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n nedeni \u0130slam de\u011fildir\u201d diyerek gen\u00e7lere ilham vermeyi ve onlar\u0131 e\u011fitmek i\u00e7in \u201cT\u00fcrk M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n manevi de\u011ferlerinin\u201d kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 savundular ve hatta \u0130slam\u2019\u0131n devlet dini olarak yeniden tesis edilmesini, halifeli\u011fin ve \u0130slam hukukunun yeniden tesis edilmesini g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde savundular.<\/p>\n\n\n\n

Bu siyasi partiler, dini iddialar\u0131n\u0131 baz\u0131 sol siyasi s\u00f6ylemlerle ve hatta a\u015f\u0131r\u0131 milliyet\u00e7i ideolojilerle birle\u015ftirmi\u015f, d\u00fcnya kapitalizmini M\u00fcsl\u00fcman karde\u015flerini ac\u0131mas\u0131zca s\u00f6m\u00fcrmekle ele\u015ftirmi\u015f, yabanc\u0131 pagan sermaye ile yerli T\u00fcrk sermayesine e\u015fit haklar verilmesini k\u0131nam\u0131\u015f ve geni\u015f halk kitlelerine \u0130slam ahlak ve erdemlerini yeniden canland\u0131rarak onlara evrensel mutluluk ve huzur sa\u011flamay\u0131 vaat etmi\u015flerdir. Bu iddialar bir\u00e7ok \u00e7ift\u00e7i, din alimi ve k\u00fc\u00e7\u00fck ve orta \u00f6l\u00e7ekli \u00f6zel i\u015fletme sahibi taraf\u0131ndan desteklenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

May\u0131s 1971\u2019de Anayasa Mahkemesi, Milli Nizam Partisi\u2019nin siyasi program\u0131n\u0131n T\u00fcrk devletinin laiklik ilkesini ihlal etti\u011fine karar vererek partiyi yasaklad\u0131; ayn\u0131 zamanda bu parti ile yak\u0131ndan ili\u015fkili olan Pan-\u0130slamist Derne\u011fi de yasaklad\u0131 ve \u0130slamc\u0131 e\u011filimleri olan \u00e7ok say\u0131da gazeteyi kapatt\u0131. T\u00fcrkiye\u2019nin 12 Eyl\u00fcl 1980\u2019deki \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc askeri m\u00fcdahalesinin ard\u0131ndan Kenan Evren ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131ndaki askeri h\u00fck\u00fcmet Kemalizme ba\u011fl\u0131l\u0131k yemini etti, \u201cirticai ve di\u011fer a\u015f\u0131r\u0131 ideolojik g\u00f6r\u00fc\u015fleri\u201d k\u0131nad\u0131 ve dinin siyasi m\u00fccadelede kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 reddederek dinin siyasi bir ara\u00e7 olarak kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n yasak oldu\u011funu vurgulad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Temmuz 1983\u2019te \u0130slamc\u0131 Refah Partisi kurulmu\u015ftur. Partinin selefi Milli Nizam Partisi idi. Refah Partisi lideri Erbakan\u2019\u0131n konu\u015fmalar\u0131 Kuran ve Hadis\u2019ten al\u0131nt\u0131larla doluydu. Refah Partisi laikli\u011fe a\u00e7\u0131k\u00e7a kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f, \u00fclkenin \u0130slami doktrinlere g\u00f6re y\u00f6netilmesini savunmu\u015f ve adil bir \u00fcretim ve b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm sisteminin kurulmas\u0131n\u0131 talep etmi\u015fti; d\u0131\u015f politika a\u00e7\u0131s\u0131ndan ise T\u00fcrkiye\u2019nin ulusal \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 ve ulusal ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in \u0130slam \u00fclkelerinin birle\u015ferek ABD ve Bat\u0131\u2019ya kar\u015f\u0131 sava\u015fmas\u0131n\u0131 savunmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

1987 y\u0131l\u0131nda Refah Partisi genel se\u00e7imlere kat\u0131lm\u0131\u015f ve %7 oy alm\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra oylar\u0131n %16\u2019s\u0131n\u0131 ald\u0131; ancak Aral\u0131k 1995\u2019teki genel se\u00e7imlerde daha da \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 sonu\u00e7lar elde ederek %21 oy kazand\u0131. Daha sonra % 38 oy ve 158 sandalye ile T\u00fcrkiye\u2019nin en b\u00fcy\u00fck partisi olmu\u015f, ancak ald\u0131\u011f\u0131 oylar tek ba\u015f\u0131na h\u00fck\u00fcmet kurmak i\u00e7in yeterli \u00e7o\u011funlu\u011fa ula\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. 1990\u2019lardaki yerel se\u00e7imlerde Refah Partisi daha da durdurulamaz hale geldi.<\/p>\n\n\n\n

Ocak 1996\u2019da Refah Partisi ilk kez bir h\u00fck\u00fcmet kurma \u015fans\u0131 elde etti, ancak radikal \u0130slami savunuculu\u011fu nedeniyle koalisyon h\u00fck\u00fcmeti kurmak i\u00e7in bir ortak bulamad\u0131 ve h\u00fck\u00fcmet kuramad\u0131. Daha sonra, Refah Partisi radikal duru\u015funu yumu\u015fat\u0131p ayarlamaya ba\u015flad\u0131, \u00f6nce h\u00fck\u00fcmete kat\u0131lmak i\u00e7in parti i\u00e7inden \u0131l\u0131ml\u0131lar\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131karmaya odakland\u0131, sert \u00e7izgisini azaltt\u0131 ve a\u00e7\u0131k\u00e7a laik sisteme ve demokrasiye ba\u011fl\u0131 kalaca\u011f\u0131na, Kemalizm ilkelerini izleyece\u011fine s\u00f6z verdi ve ayn\u0131 zamanda baz\u0131 asker k\u00f6kenli parlamenterler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla askeri liderlerle de ileti\u015fim kurdu.<\/p>\n\n\n\n

Refah Partisi Ekonomik a\u00e7\u0131dan, pazar ekonomisi mekanizmas\u0131n\u0131 uygulamay\u0131, ekonomik reformu ve d\u0131\u015fa a\u00e7\u0131lmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeyi kabul etti ve Avrupa G\u00fcmr\u00fck Birli\u011fi ile birle\u015fme s\u00fcrecini h\u0131zland\u0131rma s\u00f6z\u00fc verdi.<\/strong> Maliye Bakanl\u0131\u011f\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki di\u011fer \u00f6nemli ekonomik fonksiyonel birimlerin liderli\u011fini, laikli\u011fi benimseyen iktidar orta\u011f\u0131 Do\u011fru Yol Partisi\u2019ne vermeyi kabul etti. D\u0131\u015f politika a\u00e7\u0131s\u0131ndan Refah Partisi, \u0130slam \u00fclkeleriyle ili\u015fkileri geli\u015ftirirken, T\u00fcrkiye\u2019nin Bat\u0131 ile yak\u0131n ili\u015fkilerini s\u00fcrd\u00fcrece\u011fini, T\u00fcrkiye\u2019nin uluslararas\u0131 y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerine uyaca\u011f\u0131n\u0131 ve Avrupa Birli\u011fi\u2019ne kat\u0131lma \u00e7abas\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrece\u011fini belirtmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n

28 Haziran 1996\u2019da Cumhurba\u015fkan\u0131 Demirel, Refah Partisi ve Do\u011fru Yol Partisi\u2019nden olu\u015fan koalisyon h\u00fck\u00fcmeti kabine listesini onaylad\u0131 ve Erbakan ba\u015fbakan oldu. Koalisyon h\u00fck\u00fcmetinin kurulmas\u0131ndan sonra, Refah Partisi liderleri \u00e7e\u015fitli ideolojileri uzla\u015ft\u0131rmaya ve kendilerini \u0131l\u0131ml\u0131 bir \u015fekilde sunmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Ekim 1996\u2019da Refah Partisi iktidara geldikten sonraki ilk ulusal kongresini d\u00fczenledi. Kongrede Erbakan laiklikle uzla\u015fmaya odakland\u0131 ve pragmatik bir duru\u015f sergiledi. Kongrede Erbakan Refah Partisi\u2019nin M. Kemal\u2019in ger\u00e7ek halefi oldu\u011funu, laikli\u011fi destekledi\u011fini ve ordu ile iyi ili\u015fkiler s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc vurgulad\u0131. Erbakan\u2019\u0131n konu\u015fmas\u0131 parti i\u00e7indeki gen\u00e7 \u0130slamc\u0131 radikalleri hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011fratt\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ancak radikallerin bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda kalan Refah Partisi k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde \u0130slamc\u0131 fikirlerini pratik siyasi g\u00fcndeme ta\u015f\u0131d\u0131. Ocak 1997\u2019de Refah Partisi, \u0130stanbul\u2019un merkezi Taksim\u2019de b\u00fcy\u00fck bir cami in\u015fa etme planlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. OysA Buras\u0131 T\u00fcrk devriminin ve laikli\u011fin sembol\u00fcd\u00fcr ve meydanda M. Kemal\u2019in bir heykeli bulunmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu plan, T\u00fcrk laikli\u011fine y\u00f6nelik a\u00e7\u0131k bir provokasyondu.<\/p>\n\n\n\n

Bu radikal Plan, laik g\u00fc\u00e7lerin g\u00fc\u00e7l\u00fc tepkisine neden oldu. En sert tepkiyi T\u00fcrk ordusu verdi. 28 \u015eubat 1997\u2019de ordunun hakimiyetindeki Milli G\u00fcvenlik Konseyi Refah partiye 20 maddelik bir kontrol plan\u0131 sundu ve \u00fclke genelinde \u0130slamc\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131 engellemek i\u00e7in e\u011fitim reformundan dini k\u0131yafet k\u0131s\u0131tlamalar\u0131na kadar \u00e7e\u015fitli yasal ve idari \u00f6nlemler almas\u0131n\u0131 istedi. Refah Partisi ile koalisyon h\u00fck\u00fcmeti kuran Do\u011fru Yol Partisi de Refah Partisi\u2019nin laiklik kar\u015f\u0131t\u0131 tutumundan duydu\u011fu memnuniyetsizli\u011fi dile getirdi ve koalisyon h\u00fck\u00fcmetinden \u00e7ekilme tehdidinde bulunmu\u015ftu. O g\u00fcnlerde \u00dclkede baz\u0131 manip\u00fclatif eylem ve g\u00f6steriler ba\u015flat\u0131ld\u0131. (Ev \u0131\u015f\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6nd\u00fcrme ve ba\u015fkalar\u0131)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu i\u00e7 ve d\u0131\u015f sald\u0131r\u0131lar alt\u0131nda Erbakan istifa etmek zorunda kald\u0131. 18 Haziran 1997\u2019de, g\u00f6reve gelmesinin \u00fczerinden bir y\u0131l ge\u00e7meden Erbakan istifas\u0131n\u0131 T\u00fcrkiye Cumhurba\u015fkan\u0131\u2019na sundu. May\u0131s 1997\u2019de Refah Partisi, \u201cT\u00fcrk Anayasas\u0131\u2019n\u0131n laiklik ilkesini ve Siyasi Partiler Kanunu\u2019nu ihlal etti\u011fi\u201d gerek\u00e7esiyle kovu\u015fturmaya u\u011fram\u0131\u015f ve yarg\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131. \u0130ktidardaki AKP de 2008 y\u0131l\u0131nda Anayasa Mahkemesi taraf\u0131ndan ayn\u0131 su\u00e7lamayla yarg\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r. Aradaki fark, Refah Partisi da\u011f\u0131lmaya zorlan\u0131rken, onun \u201ctorunu\u201d olan Adalet ve Kalk\u0131nma Partisi\u2019nin sadece \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir para cezas\u0131 ile uyar\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ocak 1998\u2019de T\u00fcrk Anayasa Mahkemesi Refah Partisi\u2019nin kapat\u0131lmas\u0131na karar verdi ve Erbakan ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki be\u015f y\u0131l boyunca siyasi faaliyetlere kat\u0131lmalar\u0131 yasakland\u0131. 2001 y\u0131l\u0131nda Refah Partisi\u2019nin i\u00e7inden gelen daha \u0131l\u0131ml\u0131 ve reformcu siyaset\u00e7ilerin AKPsi kuruldu ve ertesi y\u0131l yap\u0131lan genel se\u00e7imleri kazanarak tek ba\u015f\u0131na h\u00fck\u00fcmeti kurdu ve o zamandan beri iktidarda.<\/p>\n\n\n\n

Bu tarihsel s\u00fcre\u00e7lere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, T\u00fcrkiye\u2019de siyasal \u0130slam\u2019\u0131n g\u00f6rece g\u00fc\u00e7l\u00fc bir toplumsal temele sahip oldu\u011funu s\u00f6ylemek zorunday\u0131z. Ancak se\u00e7im s\u00fcrecine d\u00f6n\u00fcp bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, \u0130slami partilerin ancak daha \u0131l\u0131ml\u0131 hale geldiklerinde ve halk\u0131n ger\u00e7ek sorunlar\u0131na daha fazla ilgi g\u00f6sterdiklerinde daha fazla destek kazanacaklar\u0131n\u0131 g\u00f6rmek zor de\u011fil.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

AKP\u2019nin en y\u00fcksek oy oran\u0131 %50\u2019ye yak\u0131nd\u0131 fakat ona oy verenler esas olarak dini rengi i\u00e7in oy vermiyor. Bu rakamdan ve yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z analizden, T\u00fcrkiye\u2019de radikal siyasal \u0130slam\u2019\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fun tercihi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rebiliyoruz. \u0130slamc\u0131 partilerin \u0131l\u0131ml\u0131la\u015fmas\u0131, ordu taraf\u0131ndan temsil edilen laik g\u00fc\u00e7ler taraf\u0131ndan evcille\u015ftirilmelerinin ve siyasi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 azami \u00f6l\u00e7\u00fcde savunabilmek i\u00e7in yapt\u0131klar\u0131 ayarlamalar\u0131n bir sonucudur. Aksi takdirde, AKP\u2019nin son on y\u0131ldaki ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamak zordur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Siyaset dogmalardan olu\u015fmaz. Ne \u0130slami siyasi partiler ne de T\u00fcrk ordusu statik olu\u015fumlar de\u011fildir ve de\u011fi\u015fimler ge\u00e7irmi\u015flerdir. Tarih, T\u00fcrkiye\u2019de \u0131l\u0131ml\u0131 bir \u0130slami siyasi partinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n bir\u00e7ok ilgili taraf\u0131n ortak \u00e7abalar\u0131n\u0131n sonucu oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. T\u00fcrkiye\u2019de I\u015e\u0130D gibi bir siyasi partinin temeli yok. K\u00fc\u00e7\u00fck bir grup insan b\u00f6yle bir \u00f6rg\u00fct kurmak istese bile, hi\u00e7bir \u015fey ba\u015faramayacakt\u0131r. Laik g\u00fc\u00e7ler, muhalefet partileri, yarg\u0131 sistemi ve ordu bu konuda k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 olabilir.<\/p>\n\n\n\n

Shanghai Book Review: Son soru, d\u00fcnyada dini a\u015f\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n y\u00fckseli\u015fi k\u00fcresel bir sorun haline geldi. T\u00fcrkiye gibi anayasal bir \u00fclkenin \u201cbu trendden kurtulabilece\u011fini\u201d d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor musunuz? T\u00fcrk halk\u0131n\u0131n b\u00f6yle bir siyasi bilgeli\u011fe sahip oldu\u011funa inan\u0131yor musunuz?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zan Tao:<\/strong> Genel anlamda bakarsak din ve laiklik aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fma sadece T\u00fcrkiye gibi \u00fclkelerde ya\u015fanm\u0131yor. Bu asl\u0131nda evrensel bir sorundur. ABD\u2019de ve Avrupa\u2019da da var. Bu ger\u00e7e\u011fe dikkat ederken ve \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken bile, de\u011fer konular\u0131n\u0131 i\u00e7eren bu \u00e7at\u0131\u015fma zihnimizde de ya\u015fanm\u0131yor mu? E\u011fer ortada bir \u201cT\u00fcrk modeli\u201d varsa, ben hen\u00fcz bunun kararl\u0131 bir duruma ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemeye hen\u00fcz cesaret edemiyorum. En fazlas\u0131, \u015fu anda dinamik bir denge durumuna ula\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebilirim. Ger\u00e7eklik her zaman teori ve tahminden daha \u00fcst\u00fcnd\u00fcr. M. Kemal\u2019in laikli\u011fi ba\u015far\u0131l\u0131 oldu, ancak M. Kemal\u2019in laikli\u011fi bir ulusun manevi ruhunun nas\u0131l olu\u015fturulaca\u011f\u0131 sorununu ger\u00e7ek anlamda \u00e7\u00f6zemedi.<\/p>\n\n\n\n

Hatta M. Kemal\u2019in zaman\u0131nda \u0130slam\u2019\u0131 reddetmeye y\u00f6nelik uygulamalar ve e\u011filimler bile vard\u0131. Bir ulusun ruhu nas\u0131l olur da laikli\u011fe dayanabilir? Bir ulusun ruhu nas\u0131l olur da Yabanc\u0131 de\u011ferlere nas\u0131l dayanabilir? Teknoloji ve maddi \u015feyler kopyalanabilir, ancak manevi d\u00fcnyalar\u0131n ba\u015fka yerlerden kopyalanmas\u0131 zordur. Din, muhtemelen insan uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve insan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn manevi olarak ula\u015fabilece\u011fi son durum olacakt\u0131r. Zorla de\u011fi\u015ftirme ya da dine kar\u015f\u0131 kay\u0131ts\u0131zl\u0131k pek ak\u0131ll\u0131 bir se\u00e7enek de\u011fil. Erdo\u011fanizm<\/a>, bence daha \u00f6nceki sapmalar\u0131 d\u00fczeltme \u00e7abas\u0131n\u0131 temsil etmektedir. Erdo\u011fanizmin Baz\u0131 y\u00f6ntemleri tatmin edici olmasa da, genel y\u00f6nelim zaten M. Kemal\u2019de mevcuttur ve bu er ya da ge\u00e7 ger\u00e7ekle\u015fecektir. Erdo\u011fanizm sadece pop\u00fclizm de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

Kemalist d\u00f6nemden \u00f6nce bile Bat\u0131 modernitesinin etkisinin b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu bu ko\u015fullarda bile Osmanl\u0131\u2019da topyek\u00fbn Bat\u0131l\u0131la\u015fma tek se\u00e7enek de\u011fildi. Gen\u00e7 T\u00fcrkler\/Osmanl\u0131lar, Saidi Nursi ve G\u00f6kalp\u2019in yap\u0131sal i\u015flevselci yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n temsil etti\u011fi modernite yanl\u0131s\u0131 uzla\u015fmac\u0131 gelenekler ve sayd\u0131\u011f\u0131m bu gruplar, \u0130slam\u2019\u0131n T\u00fcrk toplumundaki stat\u00fcs\u00fcne ili\u015fkin \u00f6nemli d\u00fczenlemeler yapm\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla \u0130slamc\u0131l\u0131k, M\u00fcsl\u00fcman bir toplum olan T\u00fcrkiye\u2019nin do\u011fas\u0131nda vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Taliban ve I\u015e\u0130D\u2019in uygulamalar\u0131 gibi bug\u00fcn d\u00fcnyada g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klara gelince, bunlar muhtemelen ba\u015fka bir dini iddia olarak g\u00f6r\u00fclmelidir. Taliban ve I\u015e\u0130D\u2019in dini yorum ve uygulamalar\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fc, kendilerini dinin, ahlak\u0131n ve maneviyat\u0131n hakim tepelerine yerle\u015ftirmesinde yatmaktad\u0131r ki bu da laikli\u011fi rahats\u0131z etmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Yukar\u0131daki a\u00e7\u0131klamalar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, \u015fu anda T\u00fcrkiye\u2019de b\u00f6yle a\u015f\u0131r\u0131 bir yola girmenin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ancak \u0130slamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n d\u00fcrt\u00fcs\u00fcn\u00fcn i\u00e7sel oldu\u011funu s\u00f6ylemeliyim ve \u0130slamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n a\u015f\u0131r\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00fcstesinden gelmenin bir yolunu bulmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yleyebiliriz. Manevi alanda ba\u015farmak i\u00e7in g\u00fc\u00e7 kullanmak sadece k\u0131sa vadeli sonu\u00e7lar do\u011furacakt\u0131r; T\u00fcrkiye\u2019nin bir \u0130slami modernle\u015fme gelene\u011fi vard\u0131r ve bu gelenek i\u00e7inde \u0130slami gelenekler g\u00fcn\u00fcn ger\u00e7ekli\u011fine dayal\u0131 olarak yeniden yorumlanm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu \u0130slami modernle\u015fmenin i\u00e7sel kusuru \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 sorun bilincinin yabanc\u0131 ve modern olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bug\u00fcnlerde K\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte dini canlanma, \u00f6zellikle de siyasi ama\u00e7lar\u0131 olan dini faaliyetler\/eylemler, \u00f6nemli bir olgu haline gelmi\u015ftir. Bu olgu, geleneksel dini g\u00fc\u00e7lerin bir \u201ckar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131s\u0131\u201d de\u011fil, bunun yerine modernitenin krizidir. \u0130nsanlar\u0131n modernle\u015fme anlay\u0131\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6sterse de, modernle\u015fmenin ilk olarak Bat\u0131\u2019da ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 ve pazar ekonomisi, bireycilik, demokratik siyaset ve modern teknoloji ile karakterize edildi\u011fi konusunda fikir birli\u011fi vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Asl\u0131nda dini yeniden canlanma ile evrenselci renklere sahip bir ba\u015fka olgu, yani k\u00fcreselle\u015fmeye dayanan Bat\u0131 ideolojisi ve yeni sosyal medyan\u0131n yay\u0131lmas\u0131 birlikte geli\u015fmi\u015ftir. \u0130kisinin de ortak amac\u0131\u2014dini yeniden canlanma ve k\u00fcreselle\u015fmeye dayanan Bat\u0131 ideolojisi\u2014daha adil ve makul bir d\u00fcnya d\u00fczeni aray\u0131\u015f\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle \u00e7a\u011fda\u015f toplumdaki ahlaki yozla\u015fma, ekonomik e\u015fitsizlik, siyasi yozla\u015fma, a\u015f\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k ve di\u011fer olgular kar\u015f\u0131s\u0131nda her ikisi de kendi m\u00fcdahale planlar\u0131n\u0131 \u00f6nermi\u015flerdir. Dini yeniden canlanma Bat\u0131l\u0131 demokratik formlara uyum sa\u011flayabilir ve bu ikisi aras\u0131nda bir \u00e7eli\u015fki yoktur.<\/p>\n\n\n\n

Modernle\u015fmenin maddi ve somut kazan\u0131mlar\u0131n\u0131 g\u00f6rmek kolayd\u0131r ve \u00e7o\u011fu insan daha iyi bir laik ya\u015fama kar\u015f\u0131 de\u011fildir. Ancak sorun \u015fu ki, ruhani\/manevi alanda da sek\u00fcler\/laik ya\u015fam\u0131n hem yans\u0131mas\u0131 ve hem de ele\u015ftirisi vard\u0131r ve hatta onlara g\u00f6re laik ya\u015fam\u0131n bir dereceye kadar y\u0131k\u0131lmas\u0131 ve ard\u0131ndan yeniden in\u015fa edilmesi gerekir. Bu olgu insanl\u0131k tarihinde nadir g\u00f6r\u00fclen bir durum de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

Belirli de\u011ferlerle daha uyumlu bir toplum in\u015fa etmek bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l ve pastoral bir toplum de\u011fildir. Bu \u00e7aban\u0131n kanl\u0131 f\u0131rt\u0131nalardan ge\u00e7mesi muhtemeldir. \u201cZafer\u201d g\u00fcn\u00fc geldi\u011finde, sonucun \u00e7o\u011funlu\u011fu memnun etmemesi ve \u201cistedi\u011fimiz bu de\u011fil\u201d durumunun ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 da muhtemeldir. Ayr\u0131ca \u00e7ok ge\u00e7meden bu s\u00fcre\u00e7 tekrarlanacakt\u0131r. Bahsetti\u011finiz sorun sadece siyasi bir sorun de\u011fil, ayn\u0131 zamanda \u00f6z\u00fcnde bir de\u011fer sorunudur. De\u011ferler (medeniyetler) \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 siyasi d\u00fczeyin \u00f6tesine ge\u00e7ti\u011finde, uzla\u015fmak zor olacakt\u0131r. O zaman geldi\u011finde e\u011fer uzla\u015fmada isteksizseniz veya korkuyorsan\u0131z bunun bir faydas\u0131 olmayacakt\u0131r. M\u00fccadele ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Ger\u00e7eklik \u00e7ok ac\u0131mas\u0131z. Askeri darbe son se\u00e7enektir. \u201cSiyasi bilgelik\u201d \u00e7ok fazla kullan\u0131lan bir ifadedir fakat \u201csiyasi bilgelik\u201d her zaman o kadar da etkili olmuyor.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Laiklik: T\u00fcrk Modeli Laiklik ve Erdo\u011fanizmin Laikli\u011fi \u00dczerine S\u00f6yle\u015fi: Radikal Siyasal \u0130slam T\u00fcrklerin B\u00fcy\u00fck \u00c7o\u011funun Ger\u00e7ek Tercihi De\u011fil   Temmuz 2016 Prof. Zan Tao Pekin \u00dcniversitesi’nde T\u00fcrkiye Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Direkt\u00f6r\u00fcd\u00fcr ve T\u00fcrkiye \u00dczerine \u00e7ok say\u0131da kitab\u0131 ve akademik makalesi vard\u0131r Not: Bug\u00fcn 15 Temmuz\u2019da T\u00fcrkiye’de t\u00fcm d\u00fcnyan\u0131n dikkatini \u00e7eken bir askeri darbe ger\u00e7ekle\u015fti. Shanghai Book Review taraf\u0131ndan […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[49,20,91,4,53],"tags":[],"class_list":["post-5320","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arsiv-tr","category-arsiv","category-kurtler","category-turkiye-sosyalizmi","category-turkiye-sosyalizmi-tr"],"blocksy_meta":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5320","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5320"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5320\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5625,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5320\/revisions\/5625"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5320"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5320"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5320"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}