{"id":5882,"date":"2025-10-28T14:23:52","date_gmt":"2025-10-28T14:23:52","guid":{"rendered":"https:\/\/marksizm.org.tr\/?p=5882"},"modified":"2025-11-04T18:38:01","modified_gmt":"2025-11-04T18:38:01","slug":"marxin-dogal-tarihsel-surec-kavraminin-anlamlari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/marksizm.org.tr\/?p=5882","title":{"rendered":"Marx\u2019\u0131n \u201cDo\u011fal-Tarihsel S\u00fcre\u00e7\u201d Kavram\u0131n\u0131n Anlamlar\u0131"},"content":{"rendered":"\n

Marx\u2019\u0131n \u201cDo\u011fal-Tarihsel S\u00fcre\u00e7\u201d Kavram\u0131n\u0131n Anlamlar\u0131<\/strong><\/h1>\n\n\n\n

\u0130nsan\u0131n Toplumsal Tarihinin Geli\u015fimi Gelecekte de Do\u011fal-Tarihsel Bir S\u00fcre\u00e7 Mi Olacak?<\/strong>[1]<\/a><\/strong><\/h4>\n\n\n\n

Zhang Yibing<\/strong><\/h4>\n\n\n\n

\u00c7eviren: Onur \u015eahin<\/h4>\n\n\n\n

Tarihsel materyalizm \u00fczerine \u00e7a\u011fda\u015f ara\u015ft\u0131rmalarda nesnel toplumsal tarih \u00fczerine tart\u0131\u015fmalar, genel olarak Marx\u2019\u0131n Kapital kitab\u0131n\u0131n \u00f6ns\u00f6z\u00fcndeki \u015fu \u00fcnl\u00fc \u00f6nerme ile ba\u015flamaktad\u0131r: \u201cburada biz toplumun ekonomik formasyonunun evrimini (Alm. \u00d6konomische<\/em> Gesellschaftsformation), \u201cdo\u011fal-tarihsel<\/strong> bir s\u00fcre\u00e7 olarak (b\u00f6yle bir bak\u0131\u015fla) ele almaktay\u0131z.\u201d[2]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Asl\u0131nda bu c\u00fcmle, Marx\u2019\u0131n kastetti\u011fi orijinal anlamda, tam olarak do\u011fru bir \u015fekilde al\u0131nt\u0131lanmamaktad\u0131r, ayr\u0131ca bu al\u0131nt\u0131 toplumsal tarihin t\u00fcm\u00fcn\u00fcn geli\u015fimine ili\u015fkin var olan genel niteli\u011fi tan\u0131mlamak i\u00e7in\u2014evrensel olarak ge\u00e7erli  bir tan\u0131m olarak– kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Marx\u2019\u0131n kastetti\u011fi as\u0131l orijinal anlamdan daha da sap\u0131lmaktad\u0131r. Burada birinci olarak, bu sorunla ilgili a\u00e7\u0131k hatalar\u0131 analiz edip, baz\u0131 \u00f6nemli teorik meseleleri a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturarak, tarihsel materyalizm \u00fczerine daha derin bir yakla\u015f\u0131m sunmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

Kan\u0131mca, Marksist felsefenin bilimsel bir incelemesini ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek i\u00e7in \u00f6ncelikle Marx\u2019a geri d\u00f6n\u00fc\u015f <\/em><\/strong>yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bunun i\u00e7in de ilk \u00f6nce Marx\u2019\u0131n \u201ctoplumun ekonomik formasyonu\u201d olarak kavramla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ve ifade etti\u011fi tarihsel olarak (spesifik bir tarihsel d\u00f6nem kastediliyor) tan\u0131m\u0131n tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gerekir.<\/p>\n\n\n\n

Marx\u2019\u0131n \u201ctoplumun ekonomik formasyonunun\u201d evrimini do\u011fal tarihin bir s\u00fcreci olarak\u201d g\u00f6ren g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u201d [3]<\/a>ifadesi Rus\u00e7a\u2019ya \u00e7evrildi\u011finde orijinal Almanca metindeki \u201ctoplumun ekonomik formasyonu\u201d ifadesi \u201ctoplumsal ekonomi formu\u201d ifadesine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Oysa tarihsel materyalizm \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bug\u00fcnk\u00fc ara\u015ft\u0131rmalarda, burada belirtilen toplumsal-ekonomik form kavram\u0131, ekonomik temel art\u0131 \u00fcstyap\u0131n\u0131n toplam\u0131–yani bazen \u00fcretici g\u00fc\u00e7leri de i\u00e7eren bir bi\u00e7imde–tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Yani bu yeni tan\u0131mlama ile genel olarak bir b\u00fct\u00fcn olarak toplumsal formasyon ya da toplumsal yap\u0131 kastedilmektedir. Ve Marx\u2019\u0131n yukar\u0131daki ifadesi mant\u0131ksal olarak ele al\u0131narak do\u011fal olarak \u015fu sonuca ula\u015f\u0131lmaktad\u0131r: toplumsal tarihin geli\u015fimi, do\u011fal-tarihsel bir s\u00fcre\u00e7tir.<\/strong> Ben, bu yorumun hatal\u0131 bir teorik yorum oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmekteyim.<\/p>\n\n\n\n

Asl\u0131nda, bu hatal\u0131 yorumla Marx\u2019\u0131n tarihsel geli\u015fimin spesifik bir a\u015famas\u0131na ili\u015fkin a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 yasalar, toplumsal geli\u015fimin evrensel genel yasalar\u0131 olarak yorumlanmaktad\u0131r. Oysa Marx \u015f\u00f6yle yazar: \u201ctarih alan\u0131nda ya\u015fanan \u00e7at\u0131\u015fmalar –bilin\u00e7siz do\u011fa alan\u0131nda \u00e7ok yayg\u0131n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz (hakim olan)— durumlara tamamen benzeyen durumlar\u201d ortaya \u00e7\u0131kar\u0131r. [4]<\/a> <\/p>\n\n\n\n

Bu hatal\u0131 yorum tarihsel olgularda <\/em>g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz, insan toplumunun geli\u015fme yasalar\u0131, do\u011fan\u0131n yasalar\u0131 gibi yabanc\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r <\/em>(ba\u015fkala\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r) ve bu yabanc\u0131la\u015fm\u0131\u015f durum evrenselle\u015ftirilir ve ebedile\u015ftirilir. Oysa Marx, burada \u201ctoplumun ekonomik formasyonu<\/strong>ndan\u201d s\u00f6z ederken spesifik bir olguya i\u015faret etmek istemektedir. Tarihsel a\u015famalar\u0131n s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131 ile ilgili olarak Marx\u2019\u0131n \u201cBe\u015f Toplum Bi\u00e7imi\u201d g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc biliyoruz. Bu \u201cBe\u015f Toplum Bi\u00e7imi\u201d g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnee g\u00f6re insan toplumunun geli\u015fimi, insan toplumunun farkl\u0131 geli\u015fim a\u015famalar\u0131ndaki (\u00f6zellikle Bat\u0131l\u0131 toplumlar\u0131n tarihinde) farkl\u0131 \u00fcretim ili\u015fkilerinin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda be\u015f ayr\u0131 a\u015famaya ayr\u0131lmaktad\u0131r: ilkel toplum, k\u00f6leci toplum, feodal toplum, kapitalist toplum ve kom\u00fcnist toplum. Marx\u2019\u0131n bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, hem tarihsel a\u015famalar\u0131n s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131na ili\u015fkin hem de tarihsel materyalizme ili\u015fkin klasik Marksist ara\u015ft\u0131rmalarda hayati \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Di\u011fer yandan Marx, toplumsal tarih incelemesinde daha derinlikli bir teorik tart\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fctmek i\u00e7in, toplumsal tarihin geli\u015fimindeki \u00f6zne olarak insan\u0131 pratik ve spesifik tarihsel konumlan\u0131\u015f\u0131 ile birlikte ele alarak— insan toplumunun geli\u015fimini \u201cba\u015fl\u0131ca \u00fc\u00e7 toplumsal formasyon<\/em>a\u201d*<\/strong> ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Marx\u2019\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 bu ikinci s\u0131n\u0131fland\u0131rma, toplumsal tarihin geli\u015fimine ili\u015fkin b\u00fcy\u00fck \u00f6nem i\u00e7eren bir \u00f6\u011freti olmas\u0131na ra\u011fmen genellikle g\u00f6zden ka\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n\n\n\n

Bu \u00fc\u00e7l\u00fc s\u0131n\u0131fland\u0131rma, pre-kapitalizm, kapitalizm, sosyalizm dahil kom\u00fcnizmi i\u00e7erir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Marx yapt\u0131\u011f\u0131 bu ikinci analizi (s\u0131n\u0131fland\u0131rmay\u0131), farkl\u0131 teorik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131ndan hareketle \u015fu \u015fekilde geni\u015fletmi\u015ftir: Marx, birinci olarak, tarihsel geli\u015fim s\u00fcrecindeki toplumsal \u00f6zne<\/em>\u2019nin konumu bak\u0131m\u0131ndan \u00fc\u00e7l\u00fc bir ayr\u0131m yapar:  bir yanda  \u201cnesnel ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k (maddenin tahakk\u00fcm\u00fc)  \u00fczerine kurulu bireysel ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011fa\u201d sahip olan toplumsal \u00f6zne<\/em>nin oldu\u011fu toplumsal formasyonlar (kapitalizm), di\u011fer yandan  \u201cbireysel ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k \u0130li\u015fkileri\u201d ya\u015fayan toplumsal \u00f6zne<\/em>nin oldu\u011fu toplumsal formasyonlar (pre-kapitalist toplumsal formasyonlar) ; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, \u00f6te yandan (a)\u201cbireylerin (\u00e7ok y\u00f6nl\u00fc) evrensel geli\u015fim\u201d \u00fczerinde y\u00fckselen ve (b) bu bireylerin, kom\u00fcnal ve toplumsal \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerini kendi kontrolleri alt\u0131na almalar\u0131 \u00fczerinde y\u00fckselen \u00f6zg\u00fcr bireyselli\u011fin\u201d ya\u015fanaca\u011f\u0131 toplumsal formasyonlar s\u00f6z konusu olacakt\u0131r. Marx\u2019a g\u00f6re, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc durumda bireylerin, kendi kontrolleri alt\u0131na ald\u0131klar\u0131 kom\u00fcnal ve toplumsal \u00fcretici g\u00fc\u00e7ler ayn\u0131 zamanda onlar\u0131n ortak toplumsal zenginlikleridir. [5]<\/a><\/p>\n\n\n\n

\u0130kinci olarak Marx, yukar\u0131daki s\u0131n\u0131fland\u0131rma \u00e7er\u00e7evesinde, insanlar\u0131n toplumsal ili\u015fkileri<\/em> bak\u0131m\u0131ndan, \u00fc\u00e7l\u00fc bir ayr\u0131m yapar: birinci toplumda \u201cbir yandan kan ba\u011f\u0131n\u0131 temel alan yerel ba\u011flar di\u011fer yandan  ilkel, do\u011fal ba\u011flar ya da efendi-k\u00f6le ili\u015fkileri\u201d;  ikinci toplumda \u201cnesnel (maddi)  ba\u011flar\u0131n\u201d  ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 ili\u015fkiler; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc toplumda  ise \u201cevrensel olarak geli\u015fmi\u015f bireylerin,  toplumsal ili\u015fkileri, yani insan\u0131n kendi kom\u00fcnal\/toplumsal ili\u015fkileri\u201d bulunur \u201d[6]<\/a><\/p>\n\n\n\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc olarak, kan\u0131mca toplumsal geli\u015fimin nesnel yasalar\u0131<\/em> a\u00e7\u0131s\u0131ndan, \u015fu \u015fekilde bir \u00fc\u00e7l\u00fc s\u0131n\u0131fland\u0131rma yap\u0131labilir: birincisi, \u201cdo\u011fal zorunluluklar toplumu\u201d, ikincisi, \u201cekonomik zorunluluklar toplumu\u201d ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc \u201cinsan\u0131n \u00f6zg\u00fcr ve b\u00fct\u00fcnsel geli\u015fiminin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi toplum\u201d. Bunlardan ilk ikisi, insan toplumunun geli\u015fiminde \u201czorunluluklar alan\u0131nda\u201d bulunurken, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc olan \u201c\u00f6zg\u00fcr insan geli\u015fiminin toplumu\u201d ise \u201c\u00f6zg\u00fcrl\u00fckler alan\u0131ndad\u0131r\u201d. (Bkz, Marx\u2019\u0131n zorunluluklar alemi ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler alemi d\u00fc\u015f\u00fcncesi) <\/p>\n\n\n\n

Kan\u0131mca, Marx\u2019\u0131n burada tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7l\u00fc ayr\u0131mda, ikinci b\u00fcy\u00fck toplumsal formasyon a\u015famas\u0131 (kapitalist formasyon), tam olarak yukar\u0131daki \u00fcnl\u00fc al\u0131nt\u0131da s\u00f6z\u00fc edilen toplumun ekonomik formasyonunun geli\u015fiminin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 a\u015famad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu anlamda, Marx\u2019a g\u00f6re, \u201ctoplumun ekonomik formasyonunun\u201d ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 toplumsal a\u015fama insan tarihinin geli\u015fiminin evrensel genel bi\u00e7imi de\u011fildir. Aksine, toplumun ekonomik formasyonu olgusu insan\u0131n toplumsal tarihinin geli\u015fiminin spesifik bir a\u015famas\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Do\u011fal zorunluluklar\u0131n hakim oldu\u011fu ilkel toplumda, toplumsal varolu\u015fta ve toplumsal geli\u015fimde hakim olan \u015fey, maddi \u00fcretim olgusu de\u011fil, insan\u0131n bizzat kendisinin \u00fcretimidir (\u00fcreme). Ancak yine de bu, bence maddi \u00fcretim olgusunun genel olarak <\/em><\/strong>toplumun belirleyici temeli<\/em> oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fini de\u011fi\u015ftirmez.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsanl\u0131k tarihi i\u00e7erisinde \u00fcretici g\u00fc\u00e7ler belli bir noktaya ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, maddi \u00fcretim insan\u0131n \u00fcretiminden ba\u011f\u0131ms\u0131zla\u015f\u0131r ve insan\u0131n \u00fcretimi \u00fczerinde hakimiyet kurar. \u00d6zel bir ekonomik g\u00fc\u00e7 olarak ortaya \u00e7\u0131kan bu geli\u015fkin \u00fcretici g\u00fc\u00e7ler ve bu maddi \u00fcretim, tarihin \u00f6znesi olan insan\u0131 zorlayarak d\u0131\u015fsal ekonomik zorunlulu\u011fun hakimiyetine tabi k\u0131lar. \u0130nsan edindi\u011fi yeni \u00fcretici ve ekonomik g\u00fc\u00e7ler ile kazand\u0131\u011f\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sonucunda art\u0131k do\u011fal zorunluluklar\u0131n bir k\u00f6lesi olmaktan kurtulmu\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, bu kez kendisi taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015f olan bu yeni maddi g\u00fcc\u00fcn bir k\u00f6lesi haline gelir (meta ekonomisinin k\u00f6r geli\u015fme s\u00fcrecinden kaynaklanan \u201cg\u00f6r\u00fcnmeyen elin\u201d k\u00f6lesi).  \u0130nsan toplumu do\u011fay\u0131 (ya da hayvan\u0131ms\u0131 konumunu) a\u015far ve kendi ba\u015f\u0131na tarihi yaratmaya ba\u015flar. Fakat bu tarih yarat\u0131m i\u015fi hala s\u0131n\u0131rl\u0131, ama\u00e7s\u0131z ve kendinde bir -faaliyettir. \u00c7\u00fcnk\u00fc insan hala \u201cekonomik hayvan\u201d (homoeconomics) olarak kalmaya devam eder; tarih \u2013daha \u00f6nce oldu\u011fu gibi- hala insan\u0131n \u00f6tesinde meydana gelmektedir ve insan toplumunun tarihsel geli\u015fimi hala do\u011fan\u0131n geli\u015fimine benzer<\/em><\/strong> do\u011fal\u0131ms\u0131<\/strong> bir durum arz eder. <\/p>\n\n\n\n

Marx, kendisinin erken d\u00f6nemi olarak nitelendirilen 1844\u2019te (Bkz. 1844 El Yazmalar\u0131), bu olguyu tarihin yabanc\u0131la\u015fmas\u0131<\/em><\/strong> olarak tan\u0131mlar. Marx, tarihsel materyalizmi kurmas\u0131ndan sonra dahi, bu tarihsel yabanc\u0131la\u015fmay\u0131\/maddile\u015fmeyi, yeni bilimsel tarih g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne uygun olarak kabul etmeye devam eder. Marx daha sonra, ekonomik zorunlulu\u011fun insan \u00fczerindeki hakimiyetini daha a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde tan\u0131mlayarak bunun s\u00fcrekli de\u011fil de ge\u00e7ici bir \u015fey oldu\u011funu ve bunun a\u015f\u0131labilece\u011fin s\u00f6yler. \u00dcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fmesi ile birlikte kom\u00fcnizmde ki\u015fisel\/bireysel \u00fcretim yeniden hakim konuma y\u00fckseldi\u011finde, bireyler \u00fczerindeki bu ekonomik tahakk\u00fcm art\u0131k var olmayacakt\u0131r. Bu da demek oluyor ki, toplumun ekonomik formasyonunun<\/strong> ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 toplumsal geli\u015fme a\u015famas\u0131 <\/em>insan toplumunun tarih \u00f6ncesi d\u00f6neminin<\/em><\/strong> sona ermesiyle birlikte a\u015f\u0131lmaya mahkumdur<\/em>. (Marx, bir yaz\u0131s\u0131nda, pre-kapitalist ve kapitalist a\u015famay\u0131, insan toplumunun tarih \u00f6ncesi d\u00f6nemi<\/em><\/strong> olarak niteler.)<\/p>\n\n\n\n

Dikkatli okuyucular, burada, belli baz\u0131 Bat\u0131l\u0131 \u201chumanist Marksistler\u201d ile benzer birtak\u0131m fikirlerin savunuldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcneceklerdir. \u00d6rne\u011fin, Lukacs\u2019\u0131n \u201cekonominin \u00f6nceli\u011fi\u201d kavram\u0131 ile bundan \u00e7\u0131kar\u0131lan \u201cekonomik bireyler\u201d kavram\u0131na getirdi\u011fi ele\u015ftirileri biliyoruz. Lukacs\u2019\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Lefebvre ve Fromm\u2019un ayn\u0131 y\u00f6ndeki g\u00f6r\u00fc\u015fleri, ekonominin k\u00f6r (kendili\u011finden) yasalar\u0131n\u0131n toplumsal tarihi hakimiyeti alt\u0131na almas\u0131ndan ve bu durumun a\u015f\u0131lmas\u0131 gerekti\u011finden s\u00f6z eder.<\/p>\n\n\n\n

Di\u011fer baz\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler ise, Marx\u2019\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesinin anlam\u0131n\u0131n, evrensel olarak geli\u015fmi\u015f bireylerin ger\u00e7ekle\u015fmesi ile birlikte tek yanl\u0131 ve \u00e7arp\u0131k geli\u015fen \u201cekonomik bireylerin (ekonomik hayvan\u0131ms\u0131 durumun)\u201d a\u015f\u0131lmas\u0131 oldu\u011funu ileri s\u00fcrmektedirler. B\u00f6ylece, ekonomik zorunlulu\u011fun hakim oldu\u011fu toplum yerini insan toplumunun ger\u00e7ek tarihine (ger\u00e7ek insan toplumuna) b\u0131rakacakt\u0131r. Bu ve benzer g\u00f6r\u00fc\u015fler s\u00f6z konusudur.  <\/p>\n\n\n\n

Bu g\u00f6r\u00fc\u015fler hakk\u0131nda daha dikkatli bir analiz yapmak zorunday\u0131z. Bir yandan Bat\u0131 Marksizminin – uzun bir s\u00fcre\u00e7 boyunca g\u00f6z ard\u0131 edilmi\u015f olan-  tarihsel materyalizm \u00fczerine Marx\u2019\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemli a\u00e7\u0131klamalar\u0131 yeniden ortaya \u00e7\u0131kartm\u0131\u015f olduklar\u0131n\u0131 kabul etmeliyiz. \u00d6te yandan onlar\u0131n bu \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucunda ekonomik zorunlulu\u011fun a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 ve ele\u015ftirisini maddi \u00fcretimin inkar\u0131na g\u00f6t\u00fcrd\u00fcklerini ve b\u00f6ylece maddi \u00fcretimin genel olarak <\/em><\/strong>toplumun belirleyici temeli<\/em> oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fini inkara y\u00f6neldiklerini g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rmamal\u0131y\u0131z. \u015eimdi burada, Marx\u2019\u0131n \u00f6nermesinin hakiki anlam\u0131na geri d\u00f6nelim: \u201ctoplumun ekonomik formasyonun evrimini do\u011fal tarihsel bir s\u00fcre\u00e7 olarak g\u00f6ren bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131m\u201d.. Marx, bu ifade ile asla tarihteki t\u00fcm toplumlar\u0131n \u201ctoplumsal ekonomik formasyon\u201d niteli\u011fine sahip  olmas\u0131 gerekti\u011fi \u015feklinde bir sonuca vard\u0131\u011f\u0131n\u0131 ima etmemektedir.<\/p>\n\n\n\n

Bu nedenle, toplumsal tarihin b\u00fct\u00fcn geli\u015fiminin, insandan ba\u011f\u0131ms\u0131z do\u011fal (k\u00f6r) tarihsel bir s\u00fcre\u00e7 olaca\u011f\u0131 \u015feklinde bir \u00e7\u0131karsamada bulunamay\u0131z. Aksine Marx\u2019\u0131n bu a\u00e7\u0131klamas\u0131, \u00f6zel m\u00fclkiyetin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan sonraki, uzla\u015fmaz s\u0131n\u0131f \u00e7eli\u015fkilerinin bulundu\u011fu toplumun, art\u0131k bir \u201ctoplumsal ekonomik formasyon\u201d<\/em><\/strong> toplumu haline geldi\u011fini a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde onaylamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Marx yine gayet a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde \u201cAsyai, antik, feodal \u00fcretim bi\u00e7imlerinin ve modern burjuva \u00fcretim bi\u00e7imlerinin, toplumun ekonomik geli\u015fmesinde \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an\u201d  (ve ilerlemeyi ifade eden)  ard\u0131\u015f\u0131k d\u00f6nemler olarak g\u00f6r\u00fclebilece\u011fini s\u00f6yler.[7]<\/a> Bu toplumsal formasyonlarda, \u00e7e\u015fitli k\u00f6r d\u0131\u015fsal zorunluluklar bulunur ve toplumsal tarihin geli\u015fme yasalar\u0131 do\u011fan\u0131n yasalar\u0131 olarak yabanc\u0131la\u015fm\u0131\u015f bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm verir.<\/p>\n\n\n\n

Bildi\u011fimiz gibi, Marx, \u201cdo\u011fal yasalar\u201d (do\u011fan\u0131n geli\u015fme yasalar\u0131)  konusunda her zaman \u00f6zenli ve dikkatli ifadeler kullanm\u0131\u015ft\u0131r. Marx, bir yandan klasik burjuva ekonomistlerinin kapitalist toplumun geli\u015fiminin tarihsel yasalar\u0131n\u0131 \u201cdo\u011fal yasalar\u201d olarak ebedile\u015ftirmelerine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar, di\u011fer yandan bu kavram\u0131 (\u201cdo\u011fal yasalar\u201d) ger\u00e7ek insan\u0131n toplumsal tarihi kavram\u0131na kar\u015f\u0131t bir anlam y\u00fckleyerek kullan\u0131r.[8]<\/a> Yani \u201cdo\u011fal yasalar\u0131n\u201d bulundu\u011fu tarih yerini kar\u015f\u0131t\u0131na, di\u011fer deyi\u015fle ger\u00e7ek insan\u0131n toplumsal tarihine b\u0131rakacakt\u0131r. Marx\u2019\u0131n Kapital\u2019in \u00f6ns\u00f6z\u00fcndeki–  yukar\u0131daki \u00fcnl\u00fc– ifadesinin,  ikinci anlamda (kar\u015f\u0131t bir anlam y\u00fcklenerek) kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Marx, burada toplumun ekonomik formasyonunun<\/strong> do\u011fan\u0131n do\u011fal geli\u015fimine benzer \u015fekilde ama\u00e7s\u0131z (k\u00f6r)  geli\u015fiminin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 toplumlar\u0131n (\u00f6zellikle kapitalist toplumun) bir tarihsel ara a\u015fama\u2014bir ge\u00e7i\u015f a\u015famas\u0131– oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrer, bu belirli toplumsal geli\u015fme a\u015famas\u0131nda, \u00f6zellikle kapitalizmin geli\u015fmesindeki s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011fa ve  kendili\u011findenli\u011fe (k\u00f6rl\u00fc\u011fe) i\u015faret eder. <\/p>\n\n\n\n

Kom\u00fcnist Toplum<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00dcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fmesi ve yetkinle\u015fmesi ile birlikte, \u201cdo\u011fal yasalar\u0131n\u201d, k\u00f6rce i\u015flemesi ve uygulanmas\u0131 yerini \u201ctoplumsal \u00fcretimin ger\u00e7ek yasalar\u0131n\u0131n\u201d uygulanmas\u0131na b\u0131rakacakt\u0131r.  Bu yeni ko\u015fullarda, insan\u0131n toplumsal tarihinin geli\u015fimi, do\u011fal tarihsel bir<\/strong> s\u00fcreci olmaktan \u00e7\u0131kacak ve insan\u0131n toplumsal tarihinin hakiki s\u00fcreci<\/em> haline gelecektir. Dahas\u0131, tarihin \u00f6znesi olarak insan\u0131n rol\u00fc, art\u0131k \u00e7ok say\u0131da farkl\u0131 kuvvetlerin (farkl\u0131 y\u00f6nlere do\u011fru ilerleyen) k\u00f6r hareketinin bile\u015fkesinin bir sonucu olan bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015fmeyecek, bu durum yerini insanl\u0131\u011f\u0131n birle\u015fik (ortak) bilin\u00e7li g\u00fcc\u00fcne b\u0131rakacakt\u0131r. \u0130nsan toplumu, bu \u015fekilde d\u0131\u015fsal ekonomik zorunlulu\u011fu diyalektik olarak a\u015farak zorunluluklar d\u00fcnyas\u0131ndan \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler d\u00fcnyas\u0131na ge\u00e7i\u015f yapacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u015eunu da belirtebilirim ki, daha \u00f6nceki Marksist ara\u015ft\u0131rmalarda Marx\u2019\u0131n zorunluluklar d\u00fcnyas\u0131ndan \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler d\u00fcnyas\u0131na s\u0131\u00e7rama hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne s\u0131k s\u0131k i\u015faret edilmesine ve onun bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne ili\u015fkin ifadelerinin al\u0131nt\u0131lanmas\u0131na ra\u011fmen, bu \u00e7ok \u00f6nemli \u00f6nermenin derin anlam\u0131 tam ve do\u011fru bir \u015fekilde kavranamam\u0131\u015ft\u0131r. Bu ara\u015ft\u0131rmalarda, toplumsal tarihteki d\u0131\u015fsal zorunluluk, yani \u201cinsan iradesinden ba\u011f\u0131ms\u0131z\u201d olan ekonomik yasalar olgusu genellikle sonsuz ve ebedi tarihi yasalar olarak kabul edilmi\u015f, b\u00f6ylece insan\u0131n nesnel d\u00fcnya taraf\u0131ndan s\u00fcrekli bir \u015fekilde k\u0131s\u0131tlanaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ancak bu olduk\u00e7a hatal\u0131 bir anlay\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Genel anlamda ifade etmem gerekirse, tarihin yasalar\u0131n\u0131n do\u011fadaki yasalardan farkl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Do\u011fal yasalar, insanlar taraf\u0131ndan yarat\u0131lamaz, tarihsel yasalar ise tarih \u00f6ncesi toplumlarda (kapitalizm ve Pre-kapitalizmde)<\/em><\/strong> kendili\u011finden ve k\u00f6rd\u00fcr \u2013Marx birinci ve ikinci b\u00fcy\u00fck toplumsal formlar\u0131 tarih \u00f6ncesi toplumlar<\/em><\/strong> olarak adland\u0131r\u0131r— ve ayn\u0131 \u015fekilde do\u011fal yasalar insan taraf\u0131ndan bilin\u00e7li olarak yarat\u0131lamaz. Bu anlamda insan, zorunluluklar d\u00fcnyas\u0131na hapsolmu\u015f durumdad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bununla birlikte Marx\u2019\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc gelece\u011fin kom\u00fcnist toplumuna ula\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, y\u00fcksek derecede geli\u015fmi\u015f maddi \u00fcretime sahip olan ve evrensel bir tarzda kendisini \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc geli\u015ftirebilen  \u00f6zg\u00fcr bireylerden olu\u015fan ger\u00e7ek insan toplumunda, tarih bu zorunlulu\u011fu a\u015facak, zorunlulu\u011fu g\u00f6r\u00fcp kavrayacak, b\u00f6ylece tarih, \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler d\u00fcnyas\u0131n\u0131n e\u015fi\u011fine varm\u0131\u015f olacakt\u0131r. Bu noktada, insan kendi tarihinin efendisi haline gelecektir. \u0130nsan bu a\u015famada sadece tarihin yasalar\u0131n\u0131 do\u011fru bir \u015fekilde se\u00e7mek ve kavramakla s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmayacak, ayn\u0131 zamanda kendi tarihini, kendi bilimsel iradesi ile ve kendi pratik hedefleri do\u011frultusunda bilin\u00e7li olarak yaratarak ilerlemeye ba\u015flayacakt\u0131r. \u0130\u015fte bu, tam da kom\u00fcnizmin, daha \u00f6nceki toplumlar\u0131 radikal bir bi\u00e7imde a\u015ft\u0131\u011f\u0131  bir \u00f6zelli\u011fidir. Dolay\u0131s\u0131yla Marx\u2019\u0131n \u201chakiki insan toplumu\u201d (genel b\u00fct\u00fcnsel tarihsel s\u00fcre\u00e7), \u201c\u0130nsan\u201d (tarihin \u00f6znesi), \u201c\u00f6zg\u00fcrl\u00fckler d\u00fcnyas\u0131\u201d (insan\u0131n tarihteki konumu ve pozisyonu) ve \u201c\u00f6zg\u00fcr bireylerin birli\u011fi\u201d olan (toplumsal yap\u0131) \u015feklindeki kavramlarla y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015f oldu\u011fu tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n daha da zenginle\u015ftirilmesi, di\u011fer deyi\u015fle yeni bir s\u00f6ylem \u00e7er\u00e7evesinde dikkatli bir ara\u015ft\u0131rma ve incelemeyi gerektirmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Bu meseleyi derinle\u015ftirmek, toplumsal tarihin geli\u015fiminin \u00f6z\u00fcn\u00fc tarihsel materyalizm temelinde kavramam\u0131zda \u00f6nemli bir teorik s\u0131\u00e7ramaya yol a\u00e7abilecektir. Buradan hareketle, bir yandan kom\u00fcnizm ile \u00f6nceki t\u00fcm s\u0131n\u0131fl\u0131 toplumlar aras\u0131ndaki temel farkl\u0131l\u0131klar\u0131, di\u011fer yandan kapitalist toplumdaki son de\u011fi\u015fimleri daha derinlemesine kavramak olanakl\u0131 hale gelecektir. Bu derinle\u015fme ile birlikte g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn sosyalist in\u015fa g\u00f6revlerinin tarihsel \u00e7izgisi ve y\u00f6n\u00fc daha net bir bi\u00e7imde ortaya koyulabilecek, \u00c7in\u2019deki \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc ve b\u00fct\u00fcnsel (\u00c7in\u2019e \u00f6zg\u00fc) reform \u00e7abalar\u0131 daha bilin\u00e7li bir \u015fekilde ilerletilebilecektir. <\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/a>Bu makale ilk olarak Yeni Fikir <\/em>dergisinde yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r (1998) Nanjing, \u00c7HC.  Daha sonra bu makale Canut Yay\u0131nevi\u2019nin ingilizce dilinde yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 The Sunjective Dimension of Marxist Historical Dialectics kitab\u0131nda kapsaml\u0131 olarak incelenmi\u015ftir..<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> Marx, Kapital: Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisi (Cilt.I \u2013B\u00f6l\u00fcm.I) : Kapitalist \u00dcretin S\u00fcreci,<\/em> New York: Cosimo Inc., 2007, s.15<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a>A.g.e. , s.15<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a>Marx-Engels, Din \u00dczerine.<\/em>Moskova; Foreign Languages Press, 1957; s.253.<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/a> Marx, Grundrisse, Temel Plan: Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisinin Temelleri .<\/em>\u00c7eviren Martin Nicolaus; Londra;  New York; Penguin; 1993; s.158.<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/a>A.g.e., s.161<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/a>Marx, Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131,<\/em> New York: International Publishers, 1979, s.21<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/a>Marx, Kapital Cilt I,: Sermayenin \u00dcretim S\u00fcreci. C.H. Kerr & Company, 1908; s.533.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Marx\u2019\u0131n \u201cDo\u011fal-Tarihsel S\u00fcre\u00e7\u201d Kavram\u0131n\u0131n Anlamlar\u0131 \u0130nsan\u0131n Toplumsal Tarihinin Geli\u015fimi Gelecekte de Do\u011fal-Tarihsel Bir S\u00fcre\u00e7 Mi Olacak?[1] Zhang Yibing \u00c7eviren: Onur \u015eahin Tarihsel materyalizm \u00fczerine \u00e7a\u011fda\u015f ara\u015ft\u0131rmalarda nesnel toplumsal tarih \u00fczerine tart\u0131\u015fmalar, genel olarak Marx\u2019\u0131n Kapital kitab\u0131n\u0131n \u00f6ns\u00f6z\u00fcndeki \u015fu \u00fcnl\u00fc \u00f6nerme ile ba\u015flamaktad\u0131r: \u201cburada biz toplumun ekonomik formasyonunun evrimini (Alm. \u00d6konomische Gesellschaftsformation), \u201cdo\u011fal-tarihsel bir s\u00fcre\u00e7 olarak […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"class_list":["post-5882","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-klasikler"],"blocksy_meta":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5882","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5882"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5882\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5917,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5882\/revisions\/5917"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5882"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5882"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5882"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}