{"id":6298,"date":"2026-03-14T13:53:33","date_gmt":"2026-03-14T13:53:33","guid":{"rendered":"https:\/\/marksizm.org.tr\/?p=6298"},"modified":"2026-03-14T13:53:34","modified_gmt":"2026-03-14T13:53:34","slug":"batidaki-kapitalist-universitelerin-elestirisi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/marksizm.org.tr\/?p=6298","title":{"rendered":"Bat\u0131\u2019daki Kapitalist \u00dcniversitelerin Ele\u015ftirisi"},"content":{"rendered":"\n

Bat\u0131\u2019daki Kapitalist \u00dcniversitelerin Ele\u015ftirisi<\/strong><\/h1>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Eyl\u00fcl Deniz<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mart 2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Marksist bir perspektiften bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Bat\u0131\u2019daki kapitalist \u00fcniversiteler yaln\u0131zca bilgi \u00fcretme ve bilgi aray\u0131\u015f\u0131na adanm\u0131\u015f tarafs\u0131z kurumlar olarak g\u00f6r\u00fclmez. Bunun yerine, bu \u00fcniversiteler toplumsal \u00fcstyap\u0131n\u0131n—\u00f6zellikle ideolojik \u00fcstyap\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz par\u00e7alar\u0131d\u0131r; \u00f6ncelikle mevcut s\u0131n\u0131f sistemini yeniden \u00fcretmek ve me\u015frula\u015ft\u0131rmak ve kapitalist toplumsal ili\u015fkileri yeniden \u00fcretmek ve me\u015frula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in i\u015flev g\u00f6r\u00fcrler.<\/p>\n\n\n\n

Kapitalist \u00fcniversitelerin i\u00e7 \u00e7eli\u015fmeleri:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1. S\u0131n\u0131f E\u015fitsizli\u011finin Yeniden \u00dcretilmesi (Toplumsal Yeniden \u00dcretim)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu belki de en temel ele\u015ftiridir. \u00dcniversiteler, s\u0131n\u0131f avantajlar\u0131n\u0131n ve s\u0131n\u0131f dezavantajlar\u0131n\u0131n bir nesilden di\u011ferine aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre\u00e7 olan sosyal yeniden \u00fcretimin temel bir mekanizmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Liyakat \u0130lkesine Ba\u011fl\u0131 De\u011fillerdir:<\/strong> Bu \u00fcniversiteler liyakat temelli yani ba\u015far\u0131 yetenek ve s\u0131k\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya dayand\u0131klar\u0131n\u0131 iddia etseler de, genellikle var olan ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131 peki\u015ftirirler. Varl\u0131kl\u0131 ailelerden gelen \u00f6\u011frenciler daha iyi ilkokul ve ortaokullara, \u00f6zel \u00f6\u011fretmenlere, kapsaml\u0131 k\u00fclt\u00fcrel sermayeye (\u00f6rne\u011fin, m\u00fczelere gitme, \u00e7ok seyahat, e\u011fitimli aile ve kom\u015fularla ili\u015fkiler) ve \u00fccretsiz staj yapma olanaklar\u0131na ve parasal g\u00fcvencelere sahiptirler. Bu onlar\u0131n, i\u015f\u00e7i ve \u00e7ift\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 k\u00f6kenli \u00f6\u011frencilere k\u0131yasla \u00fcniversite sisteminde \u00e7ok daha kolay yol almalar\u0131n\u0131 sa\u011flar.<\/p>\n\n\n\n

Gizli M\u00fcfredatlar\u0131:<\/strong> \u00dcniversiteler, profesyonel-y\u00f6netici s\u0131n\u0131f\u0131yla uyumlu normlar, de\u011ferler ve e\u011filimlerden olu\u015fan bir “gizli m\u00fcfredat” \u00fczerinden e\u011fitim verirler. \u0130\u015f\u00e7i ve \u00e7ift\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 \u00f6\u011frencileri genellikle yeni bir sosyal kurallar ve k\u00fclt\u00fcrel kodlar k\u00fcmesi \u00f6\u011frenmek zorunda kal\u0131rlar; bu s\u00fcre\u00e7 onlar\u0131 yabanc\u0131la\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 ve akademik olarak dezavantajl\u0131 konuma iter.<\/p>\n\n\n\n

 “Fildi\u015fi Kule” Mant\u0131\u011f\u0131:<\/strong> “Fildi\u015fi kule” kavram\u0131n\u0131n kendisi s\u0131n\u0131f temelli bir kavramd\u0131r. Bilgi aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n, yaln\u0131zca maddi hayatta kalman\u0131n acil bask\u0131lar\u0131ndan kurtulmu\u015f olanlar taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131lanabilecek bir l\u00fcks oldu\u011funu ima eder ve b\u00f6ylece i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 ve onlar\u0131n duygular\u0131n\u0131 “akademik d\u00fcnya” tan\u0131m\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rak\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

2. \u0130\u015fg\u00fcc\u00fc E\u011fitimi \u0130\u015flevi (“Fabrika” Modeli)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00dcniversiteler \u00f6ncelikle \u00f6\u011frenme yerleri de\u011fil, kapitalist ekonomi ve kapitalist e\u011fitim i\u00e7in uyumlu ve yetenekli i\u015fg\u00fcc\u00fc \u00fcretmek \u00fczere tasarlanm\u0131\u015f fabrikalard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Meslek Odakl\u0131l\u0131k ve Ara\u00e7sall\u0131k:<\/strong> Bilgi giderek yaln\u0131zca pazarlanabilirli\u011fi ve sermayeye olan faydas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirilir. Genellikle felsefe b\u00f6l\u00fcm\u00fc diplomas\u0131, finans veya yaz\u0131l\u0131m m\u00fchendisli\u011fi diplomas\u0131 lehine de\u011fersizle\u015ftirilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc ikinci gruptaki diplomalar  do\u011frudan \u015firketlerin ihtiya\u00e7lar\u0131na hizmet etmektedir. E\u011fitimin amac\u0131, ki\u015fisel ayd\u0131nlanma ve ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnmeden “insan sermayesi” yaratmaya do\u011fru kaym\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

D\u00fczen yanl\u0131s\u0131 \u0130deologlar ve Y\u00f6neticiler Yeti\u015ftirme:<\/strong> \u00dcniversiteler, kapitalist sistemi y\u00f6netecek gelece\u011fin y\u00f6neticilerini, idarecilerini, m\u00fchendislerini ve avukatlar\u0131n\u0131 yeti\u015ftirmekle g\u00f6revlidir. Ayr\u0131ca, kapitalizmin ideolojik dayanaklar\u0131n\u0131 yaratan ve yayan ayd\u0131nlar\u0131, gazetecileri ve politika yap\u0131c\u0131lar\u0131 (\u00e7o\u011funlukla ekonomi, siyaset bilimi ve hukuk gibi alanlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla) da yeti\u015ftirirler.<\/p>\n\n\n\n

Yeni G\u00fcvencesiz Akademik G\u00f6revliler Tabakas\u0131:<\/strong> Kapitalist e\u011filimleri yans\u0131tan \u00fcniversiteler, giderek daha fazla g\u00fcvencesiz bir e\u011fitim g\u00f6revlileri tabakas\u0131na dayan\u0131r. Derslerin b\u00fcy\u00fck bir \u00e7o\u011funlu\u011fu art\u0131k d\u00fc\u015f\u00fck \u00fccretli, i\u015f g\u00fcvencesi olmayan ve az say\u0131da sosyal hakka sahip olan yard\u0131mc\u0131 \u00f6\u011fretim g\u00f6revlileri, yar\u0131 zamanl\u0131 \u00f6\u011fretim g\u00f6revlileri taraf\u0131ndan verilmektedir. Bu durum, ekonomideki i\u015f\u00e7ilerin ko\u015fullar\u0131n\u0131 yans\u0131tan, son derece s\u00f6m\u00fcr\u00fclen bir akademik e\u011fitimci konumundaki bir i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 yarat\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

3. Bilginin Metala\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kapitalizm alt\u0131nda her \u015fey bir meta haline gelir; \u00f6ncelikle al\u0131n\u0131p sat\u0131lmak \u00fczere \u00fcretilen bir \u015feydir. Bilgi de istisna de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

M\u00fclkiyet Olarak Bilgi:<\/strong> Ara\u015ft\u0131rma bulgular\u0131, ke\u015fifler ve hatta ders materyalleri giderek daha fazla fikri m\u00fclkiyet olarak ele al\u0131nmakta, sahiplenilmekte, patentlenmekte ve kar amac\u0131yla sat\u0131lmaktad\u0131r. Bu, bilgiyi \u00f6zelle\u015ftirir, bilginin serbest ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlar ve halk\u0131n eri\u015femeyece\u011fi \u00fccretli duvarlar\u0131n (\u00f6rne\u011fin, pahal\u0131 akademik dergiler) arkas\u0131na koyar.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcketiciler ve \u00dcr\u00fcnler Olarak \u00d6\u011frenciler:<\/strong> “\u00d6\u011frenci-t\u00fcketici” modeli bask\u0131nd\u0131r. \u00dcniversiteler, e\u011fitime yat\u0131r\u0131m yapmak yerine l\u00fcks yurtlar ve rekreasyon tesisleri in\u015fa ederek “\u00f6\u011frenci m\u00fc\u015fteriler” i\u00e7in rekabet ederler. \u00d6\u011frenci ayn\u0131 zamanda, i\u015fg\u00fcc\u00fc piyasas\u0131nda sat\u0131lmak \u00fczere bir belge (diploma) ile paketlenmi\u015f bir “\u00fcr\u00fcn”d\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Diploman\u0131n Bir Meta Olmas\u0131:<\/strong> Diploma, i\u015fverenlere verilen bir sinyalden ibarettir; sahibini uygun bir \u00e7al\u0131\u015fan olarak belgeleyen bir kimlik belgesidir. De\u011feri, temsil etti\u011fi bilgiyle de\u011fil, k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ve gelecekte gelir yaratma alg\u0131s\u0131yla belirlenir.<\/p>\n\n\n\n

4. Kurumsal \u00c7\u0131karlara ve Devlet \u00c7\u0131karlar\u0131na Hizmet Etme<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ara\u015ft\u0131rman\u0131n y\u00f6n\u00fc ve \u00fcniversitelerin yap\u0131s\u0131, sermayenin ve devletin ihtiya\u00e7lar\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde etkilenmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n Finansman\u0131:<\/strong> Ara\u015ft\u0131rma g\u00fcndemleri genellikle paran\u0131n nereden geldi\u011fine g\u00f6re \u015fekillenir. \u0130la\u00e7 \u015firketleri ila\u00e7 denemelerini, teknoloji \u015firketleri yapay zeka ve yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirmeyi, enerji \u015firketleri ise belirli m\u00fchendislik t\u00fcrlerini finanse eder. Bu durum, karl\u0131 ara\u015ft\u0131rmalara y\u00f6nelik bir \u00f6nyarg\u0131ya yol a\u00e7arken, ele\u015ftirel, ticari olmayan veya kamu yarar\u0131na y\u00f6nelik ara\u015ft\u0131rmalar (\u00f6rne\u011fin, bir end\u00fcstrinin verdi\u011fi toplumsal zararlara ili\u015fkin ara\u015ft\u0131rmalar) genellikle ihmal edilir.<\/p>\n\n\n\n

\u00dcniversiteler, Sermaye \u0130\u00e7in Bir “\u00c7apa\u201d Kurumudur:<\/strong> ” \u00dcniversiteler, b\u00fcy\u00fck toprak ve emlak sahipleri, i\u015fverenler ve t\u00fcketiciler olarak yerel ve k\u00fcresel ekonomiye entegre olmu\u015flard\u0131r. \u015eirketlerle ortakl\u0131klar kurarlar, i\u015f kulu\u00e7ka merkezleri i\u015fletirler ve birincil misyonlar\u0131n\u0131 ele\u015ftirel insanlar\u0131n yeti\u015fmesini te\u015fvik etmek yerine b\u00f6lgesel ekonomik b\u00fcy\u00fcmeye katk\u0131da bulunmak (yani iyi bir i\u015f ortam\u0131 yaratmak) olarak g\u00f6r\u00fcrler.<\/p>\n\n\n\n

Askeri \u00fcretim-Sanayi-Akademi \u00dc\u00e7l\u00fcs\u00fc:<\/strong> \u00dcniversite ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131, \u00f6zellikle fizik, m\u00fchendislik ve bilgisayar bilimi gibi alanlarda, ordular taraf\u0131ndan finanse edilmektedir. Bu durum, \u00fcniversiteyi do\u011frudan devlet \u015fiddeti ve emperyalist h\u0131rslar\u0131n ayg\u0131t\u0131na dahil eder; bu da bizim temel ele\u015ftiri ba\u015fl\u0131klar\u0131m\u0131zdan biridir.<\/p>\n\n\n\n

5. \u0130deolojik Kontrol ve R\u0131za \u00dcretimi \u0130\u015flevleri<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00dcniversiteler, egemen ideolojiyi \u015fekillendirmede ve kapitalist sistemi me\u015frula\u015ft\u0131rmada \u00e7ok \u00f6nemli bir rol oynarla. Radikal ve sosyalist d\u00fc\u015f\u00fcncenin Marjinalle\u015ftirilmesi \u00e7abas\u0131: \u00dcniversiteler fikirlerin pazar yeri olduklar\u0131n\u0131 iddia etseler de, Marksizm, sosyalizm ve di\u011fer radikal ele\u015ftiriler genellikle marjinalle\u015ftirilir, veya bu ak\u0131mlar\u0131n siyasi d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme g\u00fc\u00e7lerini etkisiz hale getirecek \u015fekilde \u00f6\u011fretilir. Marksizm, sosyalizm  ve di\u011fer radikal ele\u015ftiriler, toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan ara\u00e7lar olmaktan ziyade, ders kitaplar\u0131nda bir\u00e7ok “bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131”ndan biri haline gelir.<\/p>\n\n\n\n

Siyasetsizle\u015ftirme ve Teknokrasi:<\/strong> Karma\u015f\u0131k sosyal ve siyasi sorunlar genellikle uzmanla\u015fm\u0131\u015f bilgiye sahip uzmanlar taraf\u0131ndan \u00e7\u00f6z\u00fclmesi gereken teknik sorunlar olarak \u00f6\u011fretilir. Bu teknokratik yakla\u015f\u0131m, sorunlar\u0131 siyasetsizle\u015ftirir (\u00f6rne\u011fin, yoksullu\u011fu kapitalizmin yap\u0131sal bir \u00f6zelli\u011fi yerine bireysel “beceri eksiklikleri” sorunu olarak \u00f6\u011fretir) ve \u00f6\u011frencilerin kendilerini kolektif eyleme yetenekli siyasi akt\u00f6rler olarak g\u00f6rmelerini engeller.<\/p>\n\n\n\n

Egemen S\u0131n\u0131f\u0131n “Organik ayd\u0131nlar\u0131n\u0131” Yaratma \u00c7abas\u0131<\/strong>: Marksist Teorisyen Antonio Gramsci’yi inceleyen ve izleyen Marksistler, \u00fcniversiteleri egemen s\u0131n\u0131f\u0131n “organik ayd\u0131nlar\u0131n\u0131” – uzmanlar\u0131, dan\u0131\u015fmanlar\u0131 ve kanaat \u00f6nderlerini – yaratmak i\u00e7in birincil kurumlar olarak g\u00f6r\u00fcrler; bu ki\u015filer kapitalist sisteme entelekt\u00fcel ve ahlaki liderlik sa\u011flarlar ve kapitalist sistemin toplum \u00fczerindeki hegemonyas\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrler.<\/p>\n\n\n\n

B\u00f6ylece Bat\u0131 kapitalist \u00fcniversitelerinin sorunlar\u0131 tesad\u00fcfi veya k\u00f6t\u00fc y\u00f6netimden kaynaklanan bir durum de\u011fildir. Bunlar sistemiktir \u2013 \u00fcniversite kurumunun kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imi ile derinlemesine ba\u011flar\u0131n\u0131n do\u011frudan bir sonucudur. Amac\u0131, s\u0131n\u0131fl\u0131 toplumu s\u00fcrd\u00fcrmek, uysal bir i\u015fg\u00fcc\u00fc yeti\u015ftirmek, bilgiyi metala\u015ft\u0131rmak, kurumsal g\u00fcce hizmet etmek ve ideolojik r\u0131za \u00fcretmek, t\u00fcm bunlar tarafs\u0131zl\u0131k ilkesine, liyakat ilkesine ba\u011fl\u0131l\u0131k ve demokratiklik g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc verilerek yap\u0131l\u0131r. \u0130lerici \u00f6\u011fretim g\u00f6revlileri bu sistemin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmak i\u00e7in \u00e7abalarlar fakat sistem onlar\u0131 t\u00fcm g\u00fcc\u00fc ile engeller.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bat\u0131\u2019daki Kapitalist \u00dcniversitelerin Ele\u015ftirisi Eyl\u00fcl Deniz Mart 2026 Marksist bir perspektiften bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Bat\u0131\u2019daki kapitalist \u00fcniversiteler yaln\u0131zca bilgi \u00fcretme ve bilgi aray\u0131\u015f\u0131na adanm\u0131\u015f tarafs\u0131z kurumlar olarak g\u00f6r\u00fclmez. Bunun yerine, bu \u00fcniversiteler toplumsal \u00fcstyap\u0131n\u0131n—\u00f6zellikle ideolojik \u00fcstyap\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz par\u00e7alar\u0131d\u0131r; \u00f6ncelikle mevcut s\u0131n\u0131f sistemini yeniden \u00fcretmek ve me\u015frula\u015ft\u0131rmak ve kapitalist toplumsal ili\u015fkileri yeniden \u00fcretmek ve me\u015frula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in i\u015flev g\u00f6r\u00fcrler. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[45],"tags":[],"class_list":["post-6298","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel-tr"],"blocksy_meta":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6298","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6298"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6298\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6301,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6298\/revisions\/6301"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6298"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6298"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6298"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}