{"id":6505,"date":"2026-06-03T23:45:55","date_gmt":"2026-06-03T23:45:55","guid":{"rendered":"https:\/\/marksizm.org.tr\/?p=6505"},"modified":"2026-06-03T23:45:56","modified_gmt":"2026-06-03T23:45:56","slug":"27-nayis-askeri-darbesinin-nedenleri-ve-tarihsel-baglami","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/marksizm.org.tr\/?p=6505","title":{"rendered":"27 Nay\u0131s Askeri Darbesinin \u00a0Nedenleri ve Tarihsel Ba\u011flam\u0131"},"content":{"rendered":"\n

27 Nay\u0131s Askeri Darbesinin Nedenleri ve Tarihsel Ba\u011flam\u0131<\/strong><\/h1>\n\n\n\n

Ferdi Bekir, May\u0131s 2026<\/h4>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Sa\u011f bas\u0131n, liberal bas\u0131n ve akademinin bir kesimi; 27 May\u0131s 1960 darbesinin muhalefetin y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc ba\u015far\u0131l\u0131 bir alg\u0131 operasyonu, abart\u0131lar ve halk\u0131n yanl\u0131\u015f bilgilendirilmesiyle haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrmekte; b\u00f6ylece T\u00fcrkiye’nin kalk\u0131nmac\u0131 partisi DP’ye ve liderine b\u00fcy\u00fck bir haks\u0131zl\u0131k yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmaktad\u0131r. O d\u00f6nemde \u00e7e\u015fitli alg\u0131 operasyonlar\u0131n\u0131n veya abart\u0131lar\u0131n bulundu\u011fu do\u011fru olsa da bu durum, darbenin ard\u0131nda yatan ger\u00e7ek\u00e7i nedenleri ortadan kald\u0131rmamaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin baz\u0131 yazarlar DP’nin ba\u015flang\u0131\u00e7ta son derece \u00fctopik ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc bir bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc yasas\u0131 getirdi\u011fini sonra bunda k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 d\u00fczeltmeler yapt\u0131\u011f\u0131nda bunun \u00a0muhalefet partileri taraf\u0131ndan h\u00fck\u00fcmet aleyhine kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazd\u0131lar. Bkz.\u00a0Akis Dergisi incelemeleri<\/strong>, Prof. Dr. Cemil Ko\u00e7ak.
Ayr\u0131ca sa\u011f bas\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131, \u00f6zellikle de \u0130slamc\u0131 milliyet\u00e7iler, Adnan Menderes’in d\u0131\u015f politikada ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve \u00f6zerklik aray\u0131\u015f\u0131nda oldu\u011funu, Sovyetler Birli\u011fi ile stratejik ili\u015fkiler geli\u015ftirmek istemesi nedeniyle Bat\u0131c\u0131 ve Amerikanc\u0131 g\u00fc\u00e7ler taraf\u0131ndan devrildi\u011fini ileri s\u00fcrmektedir. Ancak bu iddia, o g\u00fcn\u00fcn kat\u0131 iki kutuplu uluslararas\u0131 konjonkt\u00fcr\u00fcnde pek ger\u00e7ek\u00e7i g\u00f6r\u00fcnmemektedir.<\/p>\n\n\n\n

Kamuya a\u00e7\u0131k tarihsel ara\u015ft\u0131rmalar ve istihbarat \u00f6rg\u00fctlerinin raporlar\u0131ndan elde edilen bulgular, T\u00fcrkiye’deki 27 May\u0131s 1960 darbesinin son derece iyi belgelendi\u011fini g\u00f6stermektedir. Gizlili\u011fi kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Bat\u0131 (\u00f6zellikle ABD) belgeleri ve T\u00fcrk kaynaklar\u0131 incelendi\u011finde, darbenin arkas\u0131nda uzun vadeli yap\u0131sal \u00e7eli\u015fkilerin ve ani tetikleyicilerin bir arada rol oynad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Kendisine Milli Birlik Komitesi ad\u0131n\u0131 veren cunta, iktidara el koyar koymaz demokrasiyi Ba\u015fbakan Adnan Menderes liderli\u011findeki DP h\u00fck\u00fcmetinden “kurtarmak” amac\u0131yla harekete ge\u00e7ti\u011fini ilan etmi\u015f olsa da arka plandaki as\u0131l dinamikler \u00e7ok daha derindir.<\/p>\n\n\n\n

Demokrat Parti’nin Otoriterizme Kaymas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu derin nedenlerin ba\u015f\u0131nda, t\u00fcm i\u00e7 ve d\u0131\u015f de\u011ferlendirmelerde de vurguland\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, Demokrat Parti’nin giderek artan otoriterle\u015fme e\u011filimi<\/strong> gelmektedir. \u00dcst \u00fcste \u00fc\u00e7 se\u00e7im kazanarak b\u00fcy\u00fck bir pop\u00fclarite elde eden Menderes, zamanla devleti ve kurumlar\u0131n\u0131 partisinin bir uzant\u0131s\u0131 olarak g\u00f6rmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Meclisteki \u00e7o\u011funlu\u011funu kullanarak Cumhuriyet Halk Partisi’nin mal varl\u0131\u011f\u0131na el koyan, gazeteleri kapatan ve bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc k\u0131s\u0131tlayan yasalar \u00e7\u0131karan DP h\u00fck\u00fcmeti; Nisan 1960’ta ise CHP’nin “y\u0131k\u0131c\u0131 faaliyetlerini” soru\u015fturmak gerek\u00e7esiyle geni\u015f yarg\u0131 ve y\u00fcr\u00fctme yetkilerine sahip Tahkikat Komisyonu’nu kurmu\u015ftur. Bas\u0131n\u0131 tamamen susturan ve ordunun daha sonra temel m\u00fcdahale gerek\u00e7esi olarak g\u00f6sterece\u011fi totaliter bir atmosfer yaratan bu komisyon, eski Cumhurba\u015fkan\u0131 \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc de dahil olmak \u00fczere muhalefet liderlerinin yarg\u0131lan\u0131p hapse at\u0131laca\u011f\u0131na dair yayg\u0131n bir korku iklimi do\u011furmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

\u015eiddetli Ekonomik Kriz ve Toplumsal Huzursuzluk<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Siyasi gerilime paralel olarak derinle\u015fen \u015fiddetli ekonomik kriz ve toplumsal huzursuzluk<\/strong> da darbenin temel zeminlerinden birini olu\u015fturmu\u015ftur. DP iktidar\u0131n\u0131n ilk y\u0131llar\u0131nda sa\u011flanan ekonomik canlanma d\u00f6nemi 1955 itibar\u0131yla sona ermi\u015f; d\u0131\u015f bor\u00e7 krizleri, T\u00fcrk liras\u0131n\u0131n defalarca deval\u00fce edilmesi, y\u00fckselen enflasyon ve ithal mallardaki k\u0131tl\u0131k, ordunun ve b\u00fcrokrasinin \u00e7ekirde\u011fini olu\u015fturan kentli orta s\u0131n\u0131f\u0131 derinden sarsm\u0131\u015ft\u0131r. Sabit maa\u015fl\u0131 askeri personelin al\u0131m g\u00fcc\u00fcn\u00fcn onur k\u0131r\u0131c\u0131 bir seviyeye gerilemesi, subay kadrosunu siyasalla\u015fm\u0131\u015f ve \u00f6fkeli bir kitleye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Nisan ve May\u0131s 1960’ta \u0130stanbul \u00dcniversitesi’nde patlak veren ve polis \u015fiddetiyle bast\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan \u00f6\u011frenci protestolar\u0131na askerlerin m\u00fcdahale etmekle g\u00f6revlendirilmesi ise ordu i\u00e7inde ciddi bir komuta krizine yol a\u00e7m\u0131\u015f, gen\u00e7 subaylar aras\u0131nda ordunun iktidar partisinin bir bask\u0131 arac\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclece\u011fi endi\u015fesini do\u011furmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Laikli\u011fe (Kemalizme) Y\u00f6nelik Alg\u0131lanan Tehdit<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00d6te yandan, Menderes’in dini hassasiyetleri<\/strong> siyasi kazan\u0131m amac\u0131yla kullanmas\u0131, kentli ve e\u011fitimli Kemalist subay kadrosu taraf\u0131ndan laikli\u011fe y\u00f6nelik varolu\u015fsal bir tehdit olarak alg\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r. Arap\u00e7a ezan yasa\u011f\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131, dini e\u011fitime ayr\u0131lan fonlar\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 ve tarikatlar \u00fczerindeki k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n gev\u015fetilmesi gibi ad\u0131mlar, Cumhuriyetin kurucu ilkelerine temelden bir ihanet olarak yorumlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bat\u0131’n\u0131n Temel Bak\u0131\u015f A\u00e7\u0131s\u0131: ABD’nin Huzursuzlu\u011fu ve “Sessiz Darbe” Sorunu<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Darbenin uluslararas\u0131 boyutunda ise ABD’nin “sessiz” ancak belirleyici bir rol\u00fc bulunmaktad\u0131r. Gizlili\u011fi kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 ve Ulusal G\u00fcvenlik Konseyi belgeleri, Washington’un Menderes’in otoriterle\u015fmesinden ziyade; bu durumun yaratt\u0131\u011f\u0131 istikrars\u0131zl\u0131\u011f\u0131n \u00f6nemli bir NATO m\u00fcttefiki olan T\u00fcrkiye’yi Sovyet propagandas\u0131na kar\u015f\u0131 savunmas\u0131z b\u0131rakmas\u0131ndan endi\u015fe duydu\u011funu g\u00f6stermektedir. Tarihi kay\u0131tlara g\u00f6re Ankara’daki CIA istasyonu ordudaki darbe planlar\u0131ndan haberdard\u0131. ABD’nin darbeye do\u011frudan “ye\u015fil \u0131\u015f\u0131k” yakt\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmal\u0131 bir konu olsa da Menderes’i uyarmamas\u0131 ve darbeyi istikrar\u0131n yeniden sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in bir f\u0131rsat olarak g\u00f6rmesi dikkat \u00e7ekicidir. Nitekim cuntan\u0131n iktidar\u0131 ele ge\u00e7irdikten saatler sonra NATO ve CENTO’ya ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan etmesi, Washington’\u0131 rahatlatacak kusursuz bir zamanlamayla yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ani Tetikleyici: Komuta Zinciri Krizi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

S\u00fcrecin askeri a\u00e7\u0131dan ani tetikleyicisi ise Menderes h\u00fck\u00fcmetinin ordu \u00fczerindeki hiyerar\u015fik kontrol\u00fcn\u00fc kaybetmesi olmu\u015ftur. \u00c7o\u011funlu\u011fu albay ve binba\u015f\u0131lardan olu\u015fan gizli cuntay\u0131 tespit eden h\u00fck\u00fcmet, y\u00fcksek komuta kademesinde \u00e7aresiz bir tasfiye ba\u015flatm\u0131\u015f ve Kara Kuvvetleri Komutan\u0131 Orgeneral Cemal G\u00fcrsel’i zorunlu izne sevk etmi\u015ftir. Bu hamleyle komuta zincirinin alt\u00fcst olmas\u0131 ve \u00e7emberin darald\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark eden cunta \u00fcyelerinin pani\u011fe kap\u0131lmas\u0131, planlanan eylemin \u00f6ne \u00e7ekilmesine neden olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zetle 1960 darbesi; demokratik normlar\u0131 tahrip eden bir h\u00fck\u00fcmetin, a\u011f\u0131r bir ekonomik krizle ezilen orta s\u0131n\u0131f\u0131n, varolu\u015fsal bir tehdit alg\u0131layan laik ideolojinin ve ba\u015fka se\u00e7ene\u011fi kalmad\u0131\u011f\u0131na inanan orta kademe subaylar\u0131n bir araya gelmesiyle \u015fekillenmi\u015f; t\u00fcm bu s\u00fcre\u00e7 ABD’nin g\u00f6zetimi ve nihayetinde izin verici tutumu alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

27 Nay\u0131s Askeri Darbesinin Nedenleri ve Tarihsel Ba\u011flam\u0131 Ferdi Bekir, May\u0131s 2026 Sa\u011f bas\u0131n, liberal bas\u0131n ve akademinin bir kesimi; 27 May\u0131s 1960 darbesinin muhalefetin y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc ba\u015far\u0131l\u0131 bir alg\u0131 operasyonu, abart\u0131lar ve halk\u0131n yanl\u0131\u015f bilgilendirilmesiyle haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrmekte; b\u00f6ylece T\u00fcrkiye’nin kalk\u0131nmac\u0131 partisi DP’ye ve liderine b\u00fcy\u00fck bir haks\u0131zl\u0131k yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmaktad\u0131r. O d\u00f6nemde \u00e7e\u015fitli alg\u0131 operasyonlar\u0131n\u0131n […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-6505","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-turkiye-sosyalizmi"],"blocksy_meta":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6505","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6505"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6505\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6507,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6505\/revisions\/6507"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6505"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6505"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6505"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}