{"id":6692,"date":"2026-07-26T03:11:36","date_gmt":"2026-07-26T03:11:36","guid":{"rendered":"https:\/\/marksizm.org.tr\/?p=6692"},"modified":"2026-07-26T03:11:37","modified_gmt":"2026-07-26T03:11:37","slug":"yapay-zeka-marxin-felsefesi-acisindan-yapay-zeka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/marksizm.org.tr\/?p=6692","title":{"rendered":"Yapay Zek\u00e2: Marx\u2019\u0131n Felsefesi A\u00e7\u0131s\u0131ndan Yapay Zek\u00e2"},"content":{"rendered":"\n

Yapay Zek\u00e2: Marx\u2019\u0131n Felsefesi A\u00e7\u0131s\u0131ndan Yapay Zek\u00e2<\/strong><\/h1>\n\n\n\n

Teknolojiyi Her Ko\u015fulda \u0130lerleme Olarak G\u00f6ren Yakla\u015f\u0131m ile Teknolojiyi Temelden Reddeden Muhafazak\u00e2r-Romantik Yakla\u015f\u0131m Aras\u0131ndaki \u0130deolojik A\u00e7maz<\/strong><\/h4>\n\n\n\n

Profes\u00f6r Liu Tongfang, Zhejiang \u00dcniversitesi Marksizm Enstit\u00fcs\u00fc dekan\u0131 ve doktora dan\u0131\u015fman\u0131, Zhejiang \u00dcniversitesi Marksizm Teorisinde \u0130novasyon Ara\u015ft\u0131rma Merkezi’nin Direkt\u00f6r\u00fc, Temmuz 2025<\/strong><\/h4>\n\n\n\n

\u00c7eviren: Ali Elik<\/strong><\/h4>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Kaynak: Marksist Teori Disiplini \u00dczerine Ara\u015ft\u0131rmalar Dergisi, 2025 y\u0131l\u0131 6. Say\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yapay zek\u00e2 yeni bir de\u011fer \u00fcretir mi? \u0130nsan gibi bir iradeye ve \u00f6znelli\u011fe sahip midir? Yapay Zek\u00e2 ileride insan zek\u00e2s\u0131n\u0131 tamamen ge\u00e7ebilir mi? Yapay Zek\u00e2 tarihsel materyalizm teorisini ve insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fme hedefini nas\u0131l etkiler? Yapay zek\u00e2n\u0131n toplumsal etkilerini do\u011fru de\u011ferlendirmek, her \u015feyi a\u015f\u0131r\u0131 \u00f6ven “teknoloji hayranl\u0131\u011f\u0131” ile her \u015feye kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan “romantik teknoloji d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131” aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 a\u015fmam\u0131z\u0131 sa\u011flar.<\/strong>\u00a0 Ge\u00e7mi\u015ften bug\u00fcne bilim ve teknolojinin h\u0131zl\u0131 geli\u015fimi kar\u015f\u0131s\u0131nda iki farkl\u0131 tutum ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r: Birincisi, Ayd\u0131nlanma D\u00f6nemi ile ba\u015flayan ilerlemecilik<\/em>tir.<\/strong>\u00a0 Bu anlay\u0131\u015f bilimi ve teknolojiyi d\u00fcnyay\u0131 anlama ve y\u00f6netme arac\u0131 g\u00f6r\u00fcr; bilimin geli\u015fmesiyle insanlar\u0131n cehaletten ve felaketlerden kurtulaca\u011f\u0131na, daha ahlakl\u0131 ve d\u00fczenli bir topluma ula\u015f\u0131laca\u011f\u0131na inan\u0131r.\u00a0 \u0130kincisi ise ge\u00e7mi\u015f geleneklerden beslenen romantizmdir. <\/strong>\u00a0Bu anlay\u0131\u015f vicdan ve duygu gibi de\u011ferleri \u00f6ne s\u00fcrerek yeni \u00e7\u0131kan teknolojileri ele\u015ftirir, modern krizlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc eski geleneksel ya\u015fam bi\u00e7imlerine geri d\u00f6nmekte arar. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde yapay zek\u00e2 kar\u015f\u0131s\u0131nda al\u0131nan tutumlar da t\u0131pat\u0131p ayn\u0131d\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

***<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00d6zet<\/strong>: Yapay zek\u00e2n\u0131n geli\u015fimini Marksist felsefe a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirmek ve insan ile makine aras\u0131ndaki ili\u015fkiye dair tart\u0131\u015fmalara yan\u0131t verebilmek i\u00e7in, \u00f6ncelikle yapay zek\u00e2n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn ne oldu\u011funun a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturulmas\u0131 gerekir. Bu yap\u0131l\u0131rken tarihsel materyalizmden, \u00f6zellikle de Marx’\u0131n insan\u0131n \u00f6z\u00fcne ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015flerinden hareket edilmeli ve yapay zek\u00e2n\u0131n insana benzer bir varl\u0131k olarak ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 kendine \u00f6zg\u00fc \u00f6zellikler ortaya konulmal\u0131d\u0131r. Marx’\u0131n insan\u0131n \u00f6z\u00fcne dair d\u00fc\u015f\u00fcncesi zaman i\u00e7inde geli\u015fmi\u015ftir. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta Marx insan ile hayvan aras\u0131ndaki genel farklar\u0131 ele al\u0131rken, daha sonra insan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc tarihsel s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde \u015fekillenen toplumsal ili\u015fkiler temelinde a\u00e7\u0131klam\u0131\u015f ve sonunda ger\u00e7ek insanlar\u0131n birbirinden nas\u0131l farkl\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 somut tarihsel ko\u015fullar i\u00e7inde incelemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Marx’\u0131n bu yakla\u015f\u0131m\u0131ndan hareketle, yapay zek\u00e2n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc de\u011ferlendirirken hem \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fme mant\u0131\u011f\u0131 hem de sermayenin i\u015fleyi\u015f mant\u0131\u011f\u0131 birlikte ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla yapay zek\u00e2n\u0131n \u00fc\u00e7 temel niteli\u011fi \u00f6ne \u00e7\u0131kar. Birincisi, yapay zekan\u0131n insan bilgisinin ve ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme yetene\u011finin d\u0131\u015fsalla\u015fm\u0131\u015f bir bi\u00e7imi olmas\u0131d\u0131r. \u0130kincisi, yapay zekan\u0131n zihinsel eme\u011fi otomatikle\u015ftiren bir ara\u00e7 olmas\u0131d\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise, yapay zekan\u0131n duyumsal deneyime ve bilin\u00e7li pratik ama\u00e7lara sahip olmamas\u0131na ra\u011fmen belirli y\u00f6nleriyle insana benzer \u00f6zellikler ta\u015f\u0131mas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bununla birlikte yapay zek\u00e2, ger\u00e7ek insanlar\u0131n i\u00e7inde bulundu\u011fu \u00fcretim ili\u015fkileri ba\u011flam\u0131nda de\u011ferlendirilmeli; hangi y\u00f6nlerden insan\u0131 a\u015fabildi\u011fi, hangi y\u00f6nlerden ise insan\u0131n yerini alamayaca\u011f\u0131 i\u015fte bu \u00e7er\u00e7evede incelenmelidir. Yapay zek\u00e2n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn do\u011fru bi\u00e7imde ortaya konulmas\u0131, onun hem yabanc\u0131la\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 etkilerini hem de insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesine katk\u0131 sunabilecek olanaklar\u0131n\u0131 diyalektik bir bak\u0131\u015fla de\u011ferlendirmeyi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lar. B\u00f6ylece, teknolojiyi her ko\u015fulda ilerleme olarak g\u00f6ren yakla\u015f\u0131m ile teknolojiyi temelden reddeden muhafazak\u00e2r-romantik yakla\u015f\u0131m aras\u0131ndaki ideolojik a\u00e7maz ve insanl\u0131\u011f\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesine y\u00f6nelik tarihsel m\u00fccadelenin ilerlemesine katk\u0131 sa\u011flanabilir.<\/p>\n\n\n\n

***<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yapay zek\u00e2 teknolojisinin nitelikli \u015fekilde geli\u015fmesini sa\u011flamak, bug\u00fcn t\u00fcm d\u00fcnya \u00fclkelerinin en \u00f6nemli hedeflerinden biri haline gelmi\u015f, d\u00fcnya siyasetini ve toplumlar\u0131n gelece\u011fini derinden etkilemeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle, yapay zek\u00e2 teknolojisi ve bunun toplumsal sonu\u00e7lar\u0131 \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmek, sosyal bilim ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n ana odak noktas\u0131 olmu\u015ftur. \u00c7inli ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar Marksist a\u00e7\u0131dan \u015fu sorular\u0131 \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc olarak incelemi\u015flerdir: Yapay zek\u00e2 yeni bir de\u011fer \u00fcretir mi? \u0130nsan gibi bir iradeye ve \u00f6znelli\u011fe sahip midir? \u0130leride insan zek\u00e2s\u0131n\u0131 tamamen ge\u00e7ebilir mi? Yapay Zek\u00e2 tarihsel materyalizm teorisini ve insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fme hedefini nas\u0131l etkiler?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

 <\/strong>Yap\u0131lan bu \u00e7al\u0131\u015fmalar, yapay zek\u00e2n\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki geli\u015fimini ve ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 “insan-makine ili\u015fkisi” sorununu farkl\u0131 y\u00f6nlerden anlamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olmaktad\u0131r. \u0130nsan ile makine aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi do\u011fru anlamak i\u00e7in \u00f6ncelikle ikisi aras\u0131ndaki farklar\u0131 ve ortak noktalar\u0131 sorgulamak gerekir. Bu y\u00fczden, yepyeni bir olgu olan yapay zek\u00e2y\u0131 felsefi bir derinlikle ele almak ve onun ger\u00e7ek do\u011fas\u0131n\u0131 ortaya koyacak temel felsefi sorular\u0131 sormak \u015fartt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yapay zek\u00e2n\u0131n ne oldu\u011funu anlarken, Marx\u2019\u0131n nesnelerin ve \u00f6zellikle insan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc incelerken kulland\u0131\u011f\u0131 tarihsel materyalist y\u00f6ntemden faydalanabiliriz. B\u00f6ylece yapay zek\u00e2n\u0131n “insana benzeyen”<\/strong> bir varl\u0131k olarak kendine has \u00f6zelliklerini netle\u015ftirebilir, onun tarihteki yerini ve toplumsal etkilerini tarafs\u0131zca de\u011ferlendirebiliriz. Bu da yapay zek\u00e2n\u0131n toplumsal geli\u015fmeye katk\u0131 sa\u011flamas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131racakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

1. Marx’\u0131n \u0130nsan\u0131n \u00d6z\u00fc \u00dczerine Diyalektik D\u00fc\u015f\u00fcnceleri<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yapay zek\u00e2n\u0131n ne oldu\u011funu tart\u0131\u015fmak, her \u015feyden \u00f6nce ona nas\u0131l bir mant\u0131kla bakmam\u0131z gerekti\u011fi sorunudur. Modern teknolojinin \u00fcretti\u011fi “yeni bir olgu” olarak yapay zek\u00e2, do\u011fadaki di\u011fer nesnelerle ve insan eliyle yap\u0131lm\u0131\u015f ara\u00e7larla hem benzerlikler ta\u015f\u0131r hem de onlardan ayr\u0131l\u0131r. Bu y\u00fczden onun do\u011fas\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihine, \u00f6zellikle de tarihsel materyalizme ba\u015fvurmak gerekir. Bir \u015feyin \u00f6z\u00fcn\u00fcn, yani onu o \u015fey yapan temel niteli\u011fin ne oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek, sadece ge\u00e7mi\u015fteki felsefenin ana konusu olmam\u0131\u015f, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz pozitif bilimlerinin do\u011fu\u015funu da derinden etkilemi\u015ftir. \u0130nsan\u0131n akl\u0131n\u0131 kullanarak ger\u00e7e\u011fi arama ve d\u00fcnyay\u0131 en k\u00f6kl\u00fc bi\u00e7imde anlama \u00e7abas\u0131, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir merak\u0131n sonucudur. D\u00fc\u015f\u00fcnce tarihi boyunca farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler nesnelerin \u00f6z\u00fcn\u00fc farkl\u0131 y\u00f6ntemlerle ele alm\u0131\u015f, bu y\u00fczden ayn\u0131 \u015fey hakk\u0131nda birbiriyle \u00e7eli\u015fen yan\u0131tlar vermi\u015flerdir. Felsefe tarihi boyunca bu anlay\u0131\u015f ad\u0131m ad\u0131m geli\u015fmi\u015ftir: \u00d6nce ayn\u0131 t\u00fcrden \u015feylerin ortak \u00f6zelliklerine odaklan\u0131lm\u0131\u015f, ard\u0131ndan bir \u015feyi di\u011fer \u015feylerden ay\u0131ran farklar \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f, en sonunda ise bu farklar\u0131n tarih i\u00e7inde nas\u0131l olu\u015ftu\u011fu ve ayn\u0131 t\u00fcrden \u015feyler aras\u0131ndaki bireysel ayr\u0131l\u0131klar incelenmi\u015ftir. Marx\u2019\u0131n geli\u015ftirdi\u011fi yeni materyalist d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, nesnelerin \u00f6z\u00fcn\u00fc anlama konusunda Bat\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihinde b\u00fcy\u00fck bir devrim yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m, ger\u00e7ek hayat\u0131n sorunlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamada ve onlar\u0131 de\u011fi\u015ftirmede son derece g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr. Yapay zek\u00e2n\u0131n ger\u00e7ek do\u011fas\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in de soyut d\u00fc\u015f\u00fcncelerin ve eski materyalizmin dar kal\u0131plar\u0131n\u0131 a\u015fmal\u0131; Marx\u2019\u0131n nesneleri tarihsel ve somut ko\u015fullar\u0131 i\u00e7inde de\u011ferlendiren y\u00f6ntemini esas almal\u0131y\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6z Kavram\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

B\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler Bat\u0131 felsefe tarihi boyunca \u00f6z\u00fc genelde de\u011fi\u015fmeyen bir varl\u0131k olarak g\u00f6rm\u00fc\u015flerdir. Onlara g\u00f6re \u00f6z, d\u0131\u015far\u0131dan g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz olaylar\u0131n arkas\u0131nda saklanan ve o nesnenin var olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan temel nedendir. D\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fle yetinmeyen felsefeciler, s\u00fcrekli de\u011fi\u015fen durumlar\u0131n arkas\u0131nda asl\u0131nda “ne oldu\u011funu” merak etmi\u015f ve bu merak insan\u0131n \u00f6z kavram\u0131n\u0131 anlamas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin izledi\u011fi yollar birbirinden farkl\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Platon, d\u00fcnyay\u0131 duyular\u0131m\u0131zla alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z alan ile zihnimizle kavrad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcnceler alan\u0131 olarak ikiye ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Ona g\u00f6re as\u0131l ger\u00e7eklik zihindeki d\u00fc\u015f\u00fcncelerdir (idealar); \u00e7evremizde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz tekil nesneler ise ancak bu d\u00fc\u015f\u00fcncelerden pay ald\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece var olabilir. Yani Platon\u2019a g\u00f6re bir \u015feyin \u00f6z\u00fc, o \u015feyin d\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r. Aristoteles ise \u00f6z\u00fc “bir \u015feyin ne ise o olmas\u0131” \u015feklinde tan\u0131mlayarak somut nesnelerin kendilerine ait bir \u00f6z\u00fc oldu\u011funu kabul etmi\u015f, nesneler aras\u0131ndaki farklar\u0131 da kendi varl\u0131k yap\u0131lar\u0131na ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu iki filozofun izinden giden sonraki Bat\u0131l\u0131 felsefeciler genel olarak iki gruba ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: Birincisi, \u00f6z\u00fc ayn\u0131 t\u00fcrden \u015feylerin ortak \u00f6zellikleri olarak g\u00f6ren anlay\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin Hobbes ve Spinoza,<\/strong> insan\u0131n ger\u00e7ek \u00f6z\u00fcn\u00fc, insan dahil t\u00fcm canl\u0131larda bulunan “kendini koruma ve hayatta ayakta kalma g\u00fcd\u00fcs\u00fc” olarak tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kinci grup ise bir \u015feyi ba\u015fka \u015feylerden ay\u0131ran \u00f6zel nitelikleri o \u015feyin \u00f6z\u00fc sayan anlay\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin Feuerbach, insan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc ararken \u015fu soruyu sorar: “\u0130nsan\u0131 hayvandan ay\u0131ran temel fark nedir? Bunun en basit ve en a\u00e7\u0131k yan\u0131t\u0131 bilin\u00e7tir.”<\/strong> Feuerbach\u2019a g\u00f6re ak\u0131l, sevgi ve irade insan\u0131n en y\u00fcksek g\u00fcc\u00fcd\u00fcr; insan\u0131n temel \u00f6z\u00fc ve varolu\u015f amac\u0131d\u0131r. Filozoflar\u0131n ortak noktalardan tekil farklara do\u011fru kayan bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, felsefenin nesnelerin i\u00e7 yap\u0131s\u0131ndaki derin ba\u011flar\u0131 kavramada giderek ilerledi\u011fini g\u00f6sterir.<\/p>\n\n\n\n

Marx\u2019\u0131n insan\u0131n \u00f6z\u00fcne dair d\u00fc\u015f\u00fcnceleri g\u00fc\u00e7l\u00fc bir tarihsel birikime dayan\u0131r ve ge\u00e7mi\u015fteki d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin hem ortak \u00f6zelliklere hem de \u00f6zel farklara dayanan yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 birle\u015ftirir.<\/p>\n\n\n\n

Marx, Kapital<\/em>\u2019de Bentham\u2019\u0131n faydac\u0131l\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131<\/strong> ele\u015ftirirken \u015f\u00f6yle der: “E\u011fer fayda ilkesini insana uygulamak ve insan\u0131n t\u00fcm eylemlerini buna g\u00f6re de\u011ferlendirmek istiyorsak, \u00f6nce insan\u0131n genel do\u011fas\u0131n\u0131, ard\u0131ndan her tarihsel d\u00f6nemde de\u011fi\u015fime u\u011frayan \u00f6zel do\u011fas\u0131n\u0131 incelememiz gerekir.”<\/strong> Marx\u2019a g\u00f6re insan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn iki boyutu vard\u0131r: Birincisi t\u00fcm insanlarda ortak olan genel \u00f6z<\/em>, ikincisi ise farkl\u0131 tarihsel d\u00f6nemlerin ve toplumsal ko\u015fullar\u0131n bi\u00e7imlendirdi\u011fi \u00f6zel \u00f6z<\/em>d\u00fcr. Bu iki boyut, Marx\u2019\u0131n klasik Alman Felsefesi\u2019ni ele\u015ftirel bir g\u00f6zle inceleyip geli\u015ftirmesinden do\u011fmu\u015ftur. B\u00f6ylece Marx, insan\u0131 soyut bir kavram olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131p ger\u00e7ek ve somut ya\u015fam\u0131n i\u00e7inde ele almay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Marx, 1844 Y\u0131l\u0131 \u0130ktisat ve Felsefe Elyazmalar\u0131<\/em> kitab\u0131nda insan\u0131n “t\u00fcrsel \u00f6z\u00fc”n\u00fc bulabilmek i\u00e7in \u00f6nce genel anlamda insan ile hayvan aras\u0131ndaki farklara bakm\u0131\u015f, ard\u0131ndan bu fark\u0131n nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 incelemi\u015ftir. Marx, Feuerbach\u2019\u0131n “insan\u0131 \u00f6zel k\u0131lan \u015fey onun \u00f6zg\u00fcr ve bilin\u00e7li olmas\u0131d\u0131r” d\u00fc\u015f\u00fcncesini kabul etmi\u015f ve “\u00f6zg\u00fcr ve bilin\u00e7li eylem insan\u0131n temel t\u00fcr \u00f6zelli\u011fidir” demi\u015ftir. Marx insan\u0131n bu \u00f6zelli\u011fini iki a\u00e7\u0131dan ele al\u0131r: Birincisi, insan kendisini \u00f6zg\u00fcr bir varl\u0131k olarak g\u00f6r\u00fcr ve do\u011fay\u0131 kendi ya\u015fam\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 haline getirir; dar bir alanda sadece do\u011faya ba\u011f\u0131ml\u0131 ya\u015fayan hayvanlar gibi davranmaz.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kincisi, insan\u0131n bilin\u00e7li ya\u015fam etkinli\u011fi onu hayvanlardan do\u011frudan ay\u0131r\u0131r. Buradaki “bilin\u00e7li olmak”, insan\u0131n kendi eylemlerini kendi iradesinin ve akl\u0131n\u0131n konusu yapabilmesidir. Ancak Feuerbach\u2019tan<\/strong> farkl\u0131 olarak Marx, “\u00f6zg\u00fcr ve bilin\u00e7li olma” tan\u0131m\u0131n\u0131n h\u00e2l\u00e2 y\u00fczeysel bir g\u00f6zlem oldu\u011funu ve Feuerbach\u2019\u0131n bu konuda soyut kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark etmi\u015ftir. Marx bu yakla\u015f\u0131m\u0131 tersine \u00e7evirerek \u015funu s\u00f6ylemi\u015ftir: \u0130nsan sadece d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in de\u011fil, \u00fcretim yapt\u0131\u011f\u0131 ve do\u011fay\u0131 pratik olarak de\u011fi\u015ftirdi\u011fi i\u00e7in bilin\u00e7li bir varl\u0131kt\u0131r. Yani insan, ara\u00e7 \u00fcreterek ve do\u011fay\u0131 de\u011fi\u015ftirerek bilin\u00e7li bir varl\u0131k oldu\u011funu pratik i\u00e7inde kan\u0131tlar. \u0130nsan i\u00e7in “t\u00fcr” kavram\u0131 sadece biyolojik bir s\u0131n\u0131fland\u0131rma de\u011fildir; insan\u0131n ya\u015fama ve hayatta kalma bi\u00e7imidir. \u0130nsan\u0131 hayvanlardan ay\u0131ran \u015fey, bu toplumsal \u00fcretim ve ya\u015fam bi\u00e7imidir.<\/p>\n\n\n\n

Bu durum bizi \u015fu soruya getirir: \u0130nsan\u0131n bu temel \u00f6z\u00fc toplumsal ya\u015fam i\u00e7inde nas\u0131l olu\u015fmaktad\u0131r?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Marx, ge\u00e7mi\u015fteki idealist tarih anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 ele\u015ftirerek insan\u0131n temel \u00f6z\u00fcn\u00fcn nas\u0131l olu\u015ftu\u011funu anlamak i\u00e7in toplumsal ve tarihsel bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 geli\u015ftirdi. \u0130nsan\u0131 hayvandan ay\u0131ran en \u00f6nemli \u00f6zelliklerin “\u00f6zg\u00fcrl\u00fck” ve “bilin\u00e7” <\/strong>oldu\u011funu kavrayan Hegel\u2019in tarihsel d\u00fc\u015f\u00fcnme y\u00f6ntemi, Marx\u2019a kendi y\u00f6ntemini geli\u015ftirmede bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 sa\u011flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Marx, Hegel\u2019in “insan\u0131n kendini olu\u015fturmas\u0131n\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 olarak g\u00f6rme ve ger\u00e7ek insan\u0131 kendi eme\u011finin bir sonucu olarak anlama”<\/strong> fikrini ele\u015ftirel bir \u015fekilde kulland\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7 odakl\u0131 bak\u0131\u015f sayesinde, insan ile hayvan aras\u0131ndaki fark\u0131n insan\u0131n tarih boyunca harcad\u0131\u011f\u0131 emekle yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 kavrad\u0131. Ancak Hegel eme\u011fi ve tarihi sadece zihinsel ve soyut bir s\u00fcre\u00e7 olarak g\u00f6r\u00fcrken, Marx insanlar\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131 maddi \u00fcretimi insanl\u0131k tarihinin ve varolu\u015funun temeli yapt\u0131. Ger\u00e7ek \u00fcretime odaklanan Marx, insan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc, eme\u011fin tarih i\u00e7indeki bi\u00e7im de\u011fi\u015fimleriyle anlayan \u00f6zel bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 geli\u015ftirdi. Marx \u015f\u00f6yle der: “\u0130nsanlar ya\u015famlar\u0131n\u0131 nas\u0131l s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyorlarsa kendileri de tam olarak \u00f6yle ki\u015filerdir. Dolay\u0131s\u0131yla ne olduklar\u0131, ne \u00fcrettikleriyle ve nas\u0131l \u00fcrettikleriyle do\u011frudan ilgilidir.” Ger\u00e7ek \u00fcretim etkinli\u011fi, “nas\u0131l \u00fcretildi\u011fi” noktas\u0131nda tarihsel bir de\u011fi\u015fim ta\u015f\u0131r. Bu da insan\u0131n \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131 imal etmesinde ve kullanmas\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Hayvanlar do\u011fadaki haz\u0131r besinleri ve malzemeleri sadece kendi beden organlar\u0131yla alabilirken; insan kendi \u00fcretti\u011fi aletler sayesinde do\u011fay\u0131 de\u011fi\u015ftirebilir. Bu aletleri s\u00fcrekli geli\u015ftirerek kendi ya\u015fam\u0131n\u0131 ve kendi \u00f6z\u00fcn\u00fc tarih boyunca yeniden in\u015fa eder.<\/p>\n\n\n\n

Marx:<\/strong> Eski Materyalizmden Yeni Materyalizme<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Marx\u2019\u0131n ke\u015ffetti\u011fi yeni materyalizm anlay\u0131\u015f\u0131, insan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc anlamay\u0131 daha somut bir noktaya ta\u015f\u0131m\u0131\u015f; sorunu, “ger\u00e7ek ve ya\u015fayan insanlar” aras\u0131ndaki bireysel farklar\u0131 incelemeye kadar ilerletmi\u015ftir. Marx, Feuerbach\u2019\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n dini olaylar\u0131 d\u00fcnya hayat\u0131ndaki ger\u00e7ek temellerine oturtmas\u0131nda yatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Ancak Feuerbach toplumun kendi i\u00e7indeki \u00e7eli\u015fkileri ve \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 g\u00f6remedi\u011fi i\u00e7in, dinsel duygular\u0131 t\u00fcm insanlar\u0131n do\u011fu\u015ftan gelen ortak bir \u00f6zelli\u011fi sanm\u0131\u015f, insan\u0131 tek ba\u015f\u0131na, toplumdan kopuk soyut bir varl\u0131k olarak ele alm\u0131\u015ft\u0131r. Onu yaln\u0131zca “t\u00fcm bireyleri sessizce birbirine ba\u011flayan ortak bir t\u00fcr”<\/strong> olarak anlam\u0131\u015ft\u0131r. Feuerbach\u2019a y\u00f6neltti\u011fi bu ele\u015ftiri, Marx\u2019\u0131n ayn\u0131 t\u00fcrden insanlar aras\u0131ndaki bireysel farklar\u0131 inceleyen somut d\u00fc\u015f\u00fcnme y\u00f6ntemini olu\u015fturmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131. \u0130nsan\u0131n \u00f6z\u00fc sadece insan ile hayvan aras\u0131ndaki farklarda de\u011fil; ger\u00e7ek insanlar\u0131n birbirleri aras\u0131ndaki farklarda ve kendi maddi ya\u015famlar\u0131n\u0131 \u00fcretme bi\u00e7imlerinde ortaya \u00e7\u0131kar. “\u0130nsan\u0131n \u00f6z\u00fc, tek bir insan\u0131n i\u00e7inde bulunan soyut bir \u015fey de\u011fildir; ger\u00e7ekli\u011fi i\u00e7inde, toplumsal ili\u015fkilerin b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr.” Bu, Marx\u2019\u0131n insan eme\u011fini toplumsal ve tarihsel boyutlar\u0131yla inceleyerek ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 net bir sonu\u00e7tur.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsan ile hayvan aras\u0131ndaki genel farklardan yola \u00e7\u0131k\u0131p bu farklar\u0131n tarih i\u00e7inde nas\u0131l olu\u015ftu\u011funu g\u00f6steren ve ger\u00e7ek bireyler aras\u0131ndaki farklar\u0131 somut olarak a\u00e7\u0131klayan Marx, genellik ile \u00f6zel durumlar\u0131n birli\u011fini esas alan diyalektik bir y\u00f6ntem geli\u015ftirmi\u015ftir. Bu y\u00f6ntem, bir \u015feyin ger\u00e7ek do\u011fas\u0131n\u0131 incelemek i\u00e7in bize bilimsel ve ak\u0131lc\u0131 bir ara\u00e7 sunar. H\u0131zla geli\u015fen yapay zek\u00e2 teknolojisi kar\u015f\u0131s\u0131nda, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz sosyal bilimcileri Marx\u2019\u0131n tarihsel materyalist y\u00f6ntemini kullanmal\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece hem yapay zek\u00e2n\u0131n insandan ve di\u011fer varl\u0131klardan fark\u0131n\u0131 inceleyerek bu “insans\u0131” yap\u0131n\u0131n temel do\u011fas\u0131n\u0131 kavramal\u0131, hem de ger\u00e7ek \u00fcretim s\u00fcre\u00e7leri i\u00e7inden yapay zek\u00e2n\u0131n nas\u0131l do\u011fdu\u011funu ve toplumu nas\u0131l etkiledi\u011fini anlamal\u0131y\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

2. Tarihsel Materyalizm A\u00e7\u0131s\u0131ndan Yapay Zek\u00e2n\u0131n Ger\u00e7ek Do\u011fas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Marx\u2019\u0131n insan\u0131n \u00f6z\u00fcne dair geli\u015ftirdi\u011fi bu diyalektik yakla\u015f\u0131m, yapay zek\u00e2n\u0131n hem insana benzeyen genel yap\u0131s\u0131n\u0131 hem de ger\u00e7ek hayattaki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamam\u0131za \u0131\u015f\u0131k tutar. Yapay zek\u00e2y\u0131 tarihsel materyalizm a\u00e7\u0131s\u0131ndan incelerken, onun pe\u015finen insanla ayn\u0131 iradeye, konuma ve \u00f6ze sahip oldu\u011funu varsayamay\u0131z. Aksine diyalektik ve tarihsel bir bak\u0131\u015fla durum tespiti yapmal\u0131y\u0131z. Bu noktada \u015fu \u00fc\u00e7 temel soruyu yan\u0131tlamam\u0131z gerekir:<\/p>\n\n\n\n

Birincisi, yapay zek\u00e2y\u0131 di\u011fer varl\u0131klardan ay\u0131ran temel i\u00e7sel \u00f6zellik nedir (insan ve di\u011fer varl\u0131klarla aras\u0131ndaki fark)? \u0130kincisi, bu \u00f6zellik yapay zek\u00e2n\u0131n tarihsel olarak nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r (tarihsel olu\u015fum s\u00fcreci)?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, yapay zek\u00e2n\u0131n bu varl\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ek \u00fcretim ve ya\u015fam i\u00e7inde kendini nas\u0131l g\u00f6stermektedir (ger\u00e7ek hayattaki rol\u00fc)?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Birincisi, yapay zek\u00e2 otomatik makine sistemlerinin “beyni” rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlenen, insan\u0131n bilgi ve mant\u0131k y\u00fcr\u00fctme g\u00fcc\u00fcn\u00fcn d\u0131\u015far\u0131ya aktar\u0131lm\u0131\u015f bir bi\u00e7imidir. Yapay zek\u00e2n\u0131n ne oldu\u011funu anlamak i\u00e7in iki ad\u0131m at\u0131lmal\u0131d\u0131r: \u00d6nce “Yapay zek\u00e2 nedir?” sorusu yan\u0131tlanmal\u0131, ard\u0131ndan bu tan\u0131m\u0131 ge\u00e7erli k\u0131lan temel neden sorgulanmal\u0131d\u0131r. Yapay zek\u00e2 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda bilgisayar biliminin geli\u015fimiyle ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yapay zek\u00e2n\u0131n insan zek\u00e2s\u0131n\u0131 taklit etme s\u00fcreci \u00fc\u00e7 a\u015famadan ge\u00e7mi\u015ftir: \u0130nsan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imlerini taklit etme, insan\u0131n deneyimlerini taklit etme ve insan\u0131n mant\u0131k y\u00fcr\u00fctme yetene\u011fini taklit etme.<\/p>\n\n\n\n

Yapay zek\u00e2y\u0131 do\u011fadaki di\u011fer \u015feylerden ay\u0131ran en temel kelime “yapay” olmas\u0131d\u0131r. Do\u011fadaki insan d\u0131\u015f\u0131ndaki \u015feyler insan i\u00e7in tamamen “yabanc\u0131 bir varl\u0131k” iken, yapay zek\u00e2 insan eliyle nesnele\u015ftirilmi\u015f bir ara\u00e7t\u0131r. Yapay zek\u00e2, insan taraf\u0131ndan veri ve sistemler \u00fczerine in\u015fa edilmi\u015f, insana benzetilmi\u015f bir i\u015fletim program\u0131 ve teknolojik bir ara\u00e7t\u0131r. “Yapay zek\u00e2” kavram\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, \u00f6ncelikle “yapay” ile “zek\u00e2” kelimelerinin birle\u015fimini g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. “Yapay”, do\u011fal olmayan\u0131; “zek\u00e2” ise ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme yetene\u011fini ifade eder.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yani yapay zek\u00e2, insan eliyle yap\u0131lm\u0131\u015f do\u011fal olmayan bir ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme g\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Yapay zek\u00e2 sadece bir “ara\u00e7” de\u011fildir; onun arkas\u0131ndaki mant\u0131k sistemini de incelemek gerekir. Alman filozof Heidegger\u2019in belirtti\u011fi gibi: “Teknolojinin kendisi ile teknolojinin \u00f6z\u00fc ayn\u0131 \u015fey de\u011fildir.” Dolay\u0131s\u0131yla yapay zek\u00e2y\u0131 sadece s\u00f6zl\u00fck tan\u0131m\u0131yla ele alamay\u0131z; onun arkas\u0131ndaki \u00fcretim ve mant\u0131k yap\u0131s\u0131na bakmam\u0131z gerekir. Bu yakla\u015f\u0131m, Marx\u2019\u0131n insan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc incelerken kulland\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntemle birebir \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcr:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130nsan\u0131n \u00f6z\u00fc sadece biyolojik bir canl\u0131 olmas\u0131nda de\u011fil, pratik eylemleriyle do\u011fay\u0131 ve kendisini de\u011fi\u015ftirmesinde yatar. Marx \u015f\u00f6yle der: “Do\u011fa kendi kendine makine \u00fcretmez… Makineler insan\u0131n sanayi eme\u011finin \u00fcr\u00fcnleridir; do\u011fa maddesinin insan iradesine boyun e\u011fdirilmesinin ara\u00e7lar\u0131d\u0131r. Bunlar insan eliyle yarat\u0131lm\u0131\u015f insan beyni organlar\u0131d\u0131r; d\u0131\u015far\u0131ya aktar\u0131lm\u0131\u015f bilgi g\u00fcc\u00fcd\u00fcr.”<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yapay zek\u00e2n\u0131n “zek\u00e2” k\u0131sm\u0131, insan\u0131n ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme g\u00fcc\u00fcn\u00fcn taklit edilmesine dayan\u0131r. Geleneksel makineler insan i\u00e7in “do\u011fada insan\u0131n isteklerini yerine getiren organlar” ise ve insan\u0131n komutlar\u0131yla \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsa; yapay zek\u00e2 tam da bu organlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan komut sistemidir, yani insan\u0131n bilgisinin d\u0131\u015far\u0131ya aktar\u0131lmas\u0131d\u0131r. Geleneksel bilgisayarlar insan\u0131n beyninin bir uzant\u0131s\u0131ysa, yapay zek\u00e2 insan\u0131n “zihinsel g\u00fcc\u00fcn\u00fcn” bir uzant\u0131s\u0131d\u0131r. Marx otomatik makine sistemlerini “kendi kendine \u00e7al\u0131\u015fan de\u011fer” olarak tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. Geleneksel makineler insan\u0131n ge\u00e7mi\u015fteki eme\u011finin otomatik i\u015flemesi ise yapay zek\u00e2 bu sistemlere bir “kendi kendini y\u00f6netme program\u0131” eklemi\u015ftir. Buradan da g\u00f6r\u00fclece\u011fi \u00fczere yapay zek\u00e2, insan\u0131 taklit etti\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde insani \u00f6zelliklerden pay almaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kincisi, yapay zek\u00e2n\u0131n tarihte ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, \u00fcretim imk\u00e2nlar\u0131n\u0131n geli\u015fmesinin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir sonucudur ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcz insan\u0131n\u0131n zihinsel i\u015flerini yaparken kulland\u0131\u011f\u0131 otomatik bir ara\u00e7t\u0131r. Tarihe geni\u015f bir pencereden bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, insan\u0131n \u00fcretim bi\u00e7iminin el eme\u011finden makinele\u015fmeye, oradan da otomasyona ge\u00e7mesi, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n geli\u015fmesinin do\u011fal bir sonucudur. Marx\u2019\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde makinelerin kendi kendine \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 hen\u00fcz yeni ba\u015fl\u0131yor olsa da Marx makine sistemlerinin geli\u015fimi \u00fczerine derin analizler yapm\u0131\u015f ve bug\u00fcn yapay zek\u00e2y\u0131 anlamam\u0131z i\u00e7in bize k\u0131lavuzluk edecek bir mant\u0131k sunmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Marx \u015f\u00f6yle der: “Basit aletler, aletlerin bir araya gelmesi, karma\u015f\u0131k ara\u00e7lar; sadece insan g\u00fcc\u00fcyle \u00e7al\u0131\u015fan ara\u00e7lar, do\u011fa g\u00fc\u00e7leriyle (su, r\u00fczg\u00e2r) \u00e7al\u0131\u015fan ara\u00e7lar; makineler; bir motoru olan makine sistemleri; kendi kendine \u00e7al\u0131\u015fan motorlu makine sistemleri \u2014 i\u015fte makinelerin geli\u015fim s\u0131ras\u0131 budur.”<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yapay zek\u00e2, Marx\u2019\u0131n bahsetti\u011fi bu otomatik makine sistemlerinin g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki devam\u0131d\u0131r. \u0130nsan\u0131n ya\u015fam\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme prati\u011finden do\u011fmu\u015ftur ve insan eliyle de\u011fi\u015ftirilmi\u015f d\u00fcnyan\u0131n en yeni par\u00e7as\u0131d\u0131r. Yapay zek\u00e2n\u0131n do\u011fu\u015fu, insan\u0131n kendi g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve bilgisini nesnelere aktararak kendini yeniden kan\u0131tlama s\u00fcrecidir. Bu s\u00fcre\u00e7 g\u00f6sterir ki insan do\u011fay\u0131 de\u011fi\u015ftirirken sadece ya\u015famak ve \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in beden g\u00fcc\u00fcn\u00fc art\u0131ran ara\u00e7lar de\u011fil, zihinsel i\u015flerini kolayla\u015ft\u0131ran ara\u00e7lar da geli\u015ftirmi\u015ftir. Ge\u00e7mi\u015fte el aletlerinden makineye ge\u00e7ilerek beden eme\u011fi nas\u0131l otomatikle\u015ftiyse, geleneksel bilgisayardan yapay zek\u00e2ya ge\u00e7ilerek de zihinsel eme\u011fin bir k\u0131sm\u0131 otomatikle\u015fmi\u015ftir. Yapay zek\u00e2n\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 s\u0131radan bir teknoloji olay\u0131 de\u011fildir; do\u011frudan insan\u0131n \u00fcretim faaliyetlerine k\u00f6k salm\u0131\u015ft\u0131r ve \u00fcretim g\u00fc\u00e7lerinin geli\u015fimindeki zorunlu bir ad\u0131md\u0131r. \u0130nsan\u0131n kendi d\u00fc\u015f\u00fcnme yap\u0131s\u0131n\u0131 d\u0131\u015far\u0131ya aktararak bir araca d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc tarihi bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131d\u0131r. Yapay zek\u00e2, bir \u00fcretim arac\u0131 olarak, Marx\u2019\u0131n “insan kendi g\u00fcc\u00fcn\u00fc \u00fcretti\u011fi nesnelerde kan\u0131tlar”<\/strong> fikrini do\u011frular. \u0130nsan sadece fiziksel g\u00fcc\u00fcn\u00fc art\u0131ran makineler de\u011fil, zihinsel g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yerini alabilen ak\u0131ll\u0131 ara\u00e7lar da \u00fcretmi\u015ftir. Zihinsel eme\u011fin otomatikle\u015fmesinin felsefi \u00f6nemi, eme\u011fin yap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmesi ve insan\u0131n konumunu yeniden bi\u00e7imlendirmesindedir. Yapay zek\u00e2 sadece bedensel y\u00fck\u00fc hafifletmekle kalmaz, zihinsel rutin i\u015flerin getirdi\u011fi b\u0131kk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 da a\u015fma imk\u00e2n\u0131 sunar. Tekrarlayan, belirli kurallara dayanan ve devasa veri i\u015flemeyi gerektiren basit zihinsel i\u015fler makineler taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, insan zihni \u00f6zg\u00fcrle\u015fir. Marx\u2019\u0131n kapitalizmdeki makine kullan\u0131m\u0131na getirdi\u011fi ele\u015ftiriler, teknolojinin geli\u015fimi ile teknolojinin i\u00e7inde kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 toplumsal d\u00fczen aras\u0131nda ciddi bir gerilim oldu\u011funu g\u00f6sterir. Yapay zek\u00e2n\u0131n devrimci de\u011feri sadece verimlilik art\u0131\u015f\u0131nda de\u011fildir; insan\u0131n zihinsel g\u00fcc\u00fcn\u00fcn bir kan\u0131t\u0131 olarak insanl\u0131k tarihinde yeni bir a\u015famad\u0131r. Yapay zek\u00e2n\u0131n as\u0131l de\u011feri, sadece kol g\u00fcc\u00fcn\u00fc \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirmesi de\u011fil, insan\u0131n kendi iradesiyle \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc geli\u015fmesine ve \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesine hizmet etmesidir. Yapay zek\u00e2n\u0131n do\u011fu\u015funa \u00fcretim a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakmak, teknolojinin do\u011fal geli\u015fimi ile insan\u0131n ama\u00e7lar\u0131n\u0131n nas\u0131l bulu\u015ftu\u011funu g\u00f6sterir. Yapay zek\u00e2 \u00e7a\u011f\u0131nda insan; teknoloji ile insan aras\u0131ndaki, verimlilik ile \u00f6zg\u00fcrle\u015fme aras\u0131ndaki diyalektik ili\u015fkiyi derinlemesine d\u00fc\u015f\u00fcnmeli, tarihsel materyalizmin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda yapay zek\u00e2 teknolojisini insanl\u0131\u011f\u0131n fayda\u0131na olacak \u015fekilde y\u00f6nlendirmelidir.<\/p>\n\n\n\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, ger\u00e7ek \u00fcretim ve ya\u015fam i\u00e7indeki insanla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda yapay zek\u00e2, insan\u0131 a\u015fan y\u00f6nler ta\u015f\u0131sa da insanla e\u015fde\u011fer olamaz; o ancak duygulardan, canl\u0131l\u0131k tecr\u00fcbesinden ve ger\u00e7ek bir pratik ama\u00e7tan yoksun “insans\u0131” bir yap\u0131d\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yapay zek\u00e2n\u0131n bir g\u00fcn kendi bilincini kazan\u0131p kazanamayaca\u011f\u0131 ve insan\u0131 tamamen ge\u00e7ip ge\u00e7emeyece\u011fi toplumun en \u00e7ok merak etti\u011fi konulardan biridir. Yapay zek\u00e2n\u0131n uzmanl\u0131k gerektiren ve veri odakl\u0131 alanlarda tek bir insandan daha \u00fcst\u00fcn performans g\u00f6sterdi\u011fi (\u00f6rne\u011fin satran\u00e7 ma\u00e7lar\u0131nda insan\u0131 yenmesi gibi) bir ger\u00e7ektir; ancak bu durum yapay zek\u00e2n\u0131n her alanda insandan \u00fcst\u00fcn oldu\u011fu anlam\u0131na gelmez. Yapay zek\u00e2 ile insan zek\u00e2s\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131rken “tek bir insan” ile “b\u00fct\u00fcn olarak insanl\u0131k” ayr\u0131m\u0131n\u0131 do\u011fru yapmal\u0131y\u0131z. Yapay zek\u00e2 baz\u0131 i\u015flerde tek bir insan\u0131 ge\u00e7ebilse de b\u00fct\u00fcn olarak insanl\u0131\u011f\u0131n gerisindedir. Yapay zek\u00e2, insanl\u0131\u011f\u0131n y\u00fczy\u0131llar boyunca \u00fcretti\u011fi ortak bilginin bir araya toplan\u0131p h\u0131zl\u0131ca i\u015flenmesidir. Bu y\u00fczden yapay zek\u00e2l\u0131 bir robot tek bir birey gibi g\u00f6r\u00fcnse de i\u00e7inde t\u00fcm insanl\u0131\u011f\u0131n ortak verisini ta\u015f\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla tek bir insan ile bir robot aras\u0131ndaki m\u00fccadele, \u00f6z\u00fcnde o insan ile “b\u00fct\u00fcn insanl\u0131k birikimi” aras\u0131ndaki bir m\u00fccadeledir. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz yapay zek\u00e2s\u0131 yeni i\u00e7erikler \u00fcretebilen bir yap\u0131ya b\u00fcr\u00fcnse, kendi kendine \u00f6\u011freniyor gibi g\u00f6r\u00fcnse, hesaplama ve karar vermede insana \u00e7ok benzese de bu yetenekler en nihayetinde insan\u0131n mant\u0131kl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme yetene\u011finin taklit edilmesinden ibarettir.<\/p>\n\n\n\n

Yapay zek\u00e2 insan\u0131 tamamen a\u015famaz<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yapay zek\u00e2 \u015fu iki temel nedenden dolay\u0131 insan zek\u00e2s\u0131ndan k\u00f6kten ayr\u0131l\u0131r ve insan\u0131 tamamen a\u015famaz:<\/p>\n\n\n\n

Birincisi, yapay zek\u00e2 insan\u0131n zihinsel g\u00fcc\u00fcn\u00fcn bir uzant\u0131s\u0131 ve insan mant\u0131\u011f\u0131n\u0131n d\u0131\u015fa vurumudur; ancak insan zek\u00e2s\u0131n\u0131n temelinde yatan biyolojik ya\u015fam ihtiya\u00e7lar\u0131ndan, hislerden ve mant\u0131k d\u0131\u015f\u0131 duygulardan yoksundur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130nsan\u0131n zek\u00e2s\u0131, hayatta kalma ve ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lama \u00e7abas\u0131ndan do\u011fmu\u015ftur. \u0130nsan kendi ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in do\u011fayla ili\u015fki kurar, bu da onun hem bedenini hem zek\u00e2s\u0131n\u0131 geli\u015ftirir. \u0130nsan\u0131n d\u00fcnya hakk\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ve \u00fcretti\u011fi bilgiler kendi beden deneyimleriyle s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r; ancak bu s\u0131n\u0131rlar insan zek\u00e2s\u0131n\u0131n do\u011fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan temel \u015fartt\u0131r. Bu beden ve ya\u015fam deneyiminden yoksun olan yapay zek\u00e2, insan zek\u00e2s\u0131n\u0131n sadece kavram, yarg\u0131 ve mant\u0131k \u00e7\u0131karma y\u00f6n\u00fcn\u00fc taklit edebilir; ama hayatta kalma ihtiyac\u0131na dayanan ger\u00e7ek bir “benlik” geli\u015ftiremez.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kincisi, yapay zek\u00e2 ger\u00e7ek anlamda bir pratik yapamaz, bu y\u00fczden ger\u00e7ek bir bilince sahip olamaz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tarihsel materyalizme g\u00f6re bilincin hi\u00e7bir gizemli taraf\u0131 yoktur; bilin\u00e7, insan\u0131n ger\u00e7ek d\u00fcnyayla kurdu\u011fu pratik ili\u015fkilerden do\u011far. Marx’\u0131n dedi\u011fi gibi: “Zihinsel olan \u015fey, insan\u0131n beynine girmi\u015f ve orada d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f maddi d\u00fcnyadan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.” Baz\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler, ak\u0131ll\u0131 robotlar\u0131n \u00e7evrelerini hissedebildi\u011fini, verilere g\u00f6re anl\u0131k kararlar verebildi\u011fini, dolay\u0131s\u0131yla insandan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir bilince yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunur. Ancak kesin konu\u015fmak gerekirse, her fiziksel tepki veya alg\u0131 “pratik” de\u011fildir. Prati\u011fin en temel \u00f6zelli\u011fi, insan\u0131n kendi ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in \u00e7evresini “bilin\u00e7li ve k\u00f6kl\u00fc olarak” de\u011fi\u015ftirmesidir. Yani insanlar\u0131n kendi ya\u015fam ara\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00fcretirken ayn\u0131 zamanda kendi toplumsal ya\u015famlar\u0131n\u0131 da \u00fcretmesidir. Otonom ara\u00e7lar gibi \u00e7evresini alg\u0131layan yapay zek\u00e2 sistemleri, insan\u0131n duyu organlar\u0131n\u0131 taklit etse, veriler aras\u0131ndaki mant\u0131ksal ba\u011flar\u0131 kursa ve d\u0131\u015f d\u00fcnyaya tepki verse de bu durum sadece verilerin i\u015flenmesidir. \u0130nsan\u0131n eylemleri gibi bilginin do\u011frulu\u011funu ger\u00e7ek hayatta test edemez; kendi ihtiya\u00e7lar\u0131na dayanan ama\u00e7l\u0131 bir ili\u015fki kuramaz.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsan\u0131n d\u00fcnya ile kurdu\u011fu ger\u00e7ek pratik ili\u015fkiler i\u00e7inde yapay zek\u00e2n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc tarihsel ve somut bi\u00e7imde d\u00fc\u015f\u00fcnmek, \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131 anlaman\u0131n en sa\u011flam yoludur. \u0130nsan\u0131n \u00fcretti\u011fi bir ara\u00e7 olarak yapay zek\u00e2, insan\u0131n do\u011fadaki isteklerini ger\u00e7ekle\u015ftiren yard\u0131mc\u0131 bir organd\u0131r. Ancak bu organ insandan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir varl\u0131k haline gelmemi\u015ftir; insan\u0131n do\u011fay\u0131 de\u011fi\u015ftirme \u00e7abas\u0131ndan do\u011fmu\u015ftur. Temelinde insan\u0131n eme\u011finin d\u0131\u015fla\u015fmas\u0131 vard\u0131r ve insan\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc kan\u0131tlar. T\u00fcm insanl\u0131k bilgisinin bir toplam\u0131 olarak yapay zek\u00e2, tek bir insan\u0131n akl\u0131ndan \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fsa da insan zek\u00e2s\u0131n\u0131 do\u011furan temel ya\u015fam deneyiminden ve pratik yapma yetene\u011finden yoksundur. Bu y\u00fczden sadece insan\u0131n ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme yetene\u011finin dar bir alanda g\u00fc\u00e7lendirilmesidir; insan zek\u00e2s\u0131n\u0131 temelden a\u015famaz ve ondan nitelik olarak ayr\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

3. Yapay Zek\u00e2n\u0131n Do\u011fas\u0131n\u0131 Anlaman\u0131n G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki \u00d6nemi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yeni teknoloji devriminin merkezinde yer alan yapay zek\u00e2, sadece geleneksel toplumsal kurallar\u0131 ve ahlak ilkelerini zorlamakla kalmay\u0131p insan\u0131n kendisini nas\u0131l tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da sorgulatmakta, yeni bir yapay zek\u00e2 \u00e7a\u011f\u0131 yaratmaktad\u0131r. Derin teknolojik de\u011fi\u015fimler ve toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmler kar\u015f\u0131s\u0131nda “yeni nesil yapay zek\u00e2n\u0131n \u00f6nemini derinden kavramal\u0131; planlama yapmal\u0131, g\u00f6revleri belirlemeli, altyap\u0131y\u0131 sa\u011flamla\u015ft\u0131rmal\u0131 ve yapay zek\u00e2n\u0131n ekonomik ve toplumsal geli\u015fmeyle b\u00fct\u00fcnle\u015fmesini sa\u011flayarak \u00fclkemizde sa\u011fl\u0131kl\u0131 \u015fekilde geli\u015fmesini te\u015fvik etmeliyiz.”<\/p>\n\n\n\n

Tarihsel materyalizm, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnyas\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in bize derin bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 sunmaya devam etmekte; yapay zek\u00e2n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc ve bu d\u00f6nemin ruhunu kavramak i\u00e7in sa\u011flam bir temel olu\u015fturmaktad\u0131r. Yapay zek\u00e2n\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 bu felsefi y\u00f6ntemle anlamak, onun ger\u00e7ek faydalar\u0131n\u0131 ve s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 net bir \u015fekilde g\u00f6rmemize, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z sorunlara ak\u0131lc\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretmemize yard\u0131mc\u0131 olur.<\/p>\n\n\n\n

Yapay zek\u00e2n\u0131n insandan ve di\u011fer varl\u0131klardan fark\u0131n\u0131 do\u011fru anlamak, onun yaratabilece\u011fi olumsuzluklar\u0131 ve sundu\u011fu \u00f6zg\u00fcrle\u015fme imk\u00e2nlar\u0131n\u0131 tarafs\u0131zca de\u011ferlendirmemizi sa\u011flar. Yapay zek\u00e2n\u0131n geli\u015fimi ve \u00fcretimde kullan\u0131lmas\u0131, sadece verimlili\u011fi art\u0131r\u0131p sanayiyi geli\u015ftirmekle kalmaz, insanlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma bi\u00e7imini de k\u00f6kten de\u011fi\u015ftirebilir.<\/p>\n\n\n\n

Marx\u2019\u0131n makineler ile geleneksel el aletleri aras\u0131ndaki farka dair tespiti, yapay zek\u00e2n\u0131n devrimci niteli\u011fini anlamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olur. Marx \u015f\u00f6yle der: “\u0130\u015f\u00e7i el aletini bedeninin bir par\u00e7as\u0131 gibi kullan\u0131r, kendi becerisiyle ona can verir; bu y\u00fczden alete h\u00e2kim olmak i\u015f\u00e7inin ustal\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Makinelerde ise durum tam tersidir; makine i\u015f\u00e7inin yerine ge\u00e7erek beceri ve g\u00fcce sahip olur. Kendisi bir ustad\u0131r, i\u00e7indeki mekanik yasalar sayesinde kendi ruhuna sahiptir.”<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yani makine, geleneksel aletler gibi insan\u0131n elinde basit bir ara\u00e7 olarak kalmaz; aksine insan, makinenin d\u00fczenli i\u015flemesi i\u00e7in onun bir par\u00e7as\u0131 haline gelir. Bu durumun tersine d\u00f6nmesi iki \u00f6nemli sonu\u00e7 do\u011furur:<\/p>\n\n\n\n

Birincisi, ger\u00e7ek hayatta yapay zek\u00e2n\u0131n \u00fcretime girmesi, kendili\u011finden bir bi\u00e7imde insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesini sa\u011flamaz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Marx\u2019\u0131n belirtti\u011fi gibi, kapitalist d\u00fczen ko\u015fullar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan insan kendi eme\u011fine ve \u00fcretti\u011fi \u00fcr\u00fcne yabanc\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bir emek \u00fcr\u00fcn\u00fc olan otomatik makineler de insan\u0131 destekleyen bir g\u00fc\u00e7 olmak yerine insan\u0131 d\u0131\u015flayan bir g\u00fcce d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. \u0130nsan\u0131 bask\u0131 alt\u0131na alan, insan\u0131n kontrol\u00fcnden \u00e7\u0131kan ve insan\u0131n isteklerini bo\u015fa \u00e7\u0131karan yabanc\u0131 bir g\u00fcce b\u00fcr\u00fcn\u00fcr. Bu s\u00fcre\u00e7 i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn artmas\u0131yla daha da derinle\u015fir: “Makinelerin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131yla \u00e7al\u0131\u015fmak t\u00fcm ba\u011f\u0131ms\u0131z ve \u00e7ekici niteli\u011fini kaybeder. \u0130\u015f\u00e7i makinenin basit bir eklentisi haline gelir; kendisinden istenen sadece son derece basit, monoton ve kolay \u00f6\u011frenilen hareketleri yapmas\u0131d\u0131r.” \u0130\u015f\u00e7i, makine sisteminin sadece bir kolu veya arac\u0131 say\u0131l\u0131r. Yapay zek\u00e2, daha geli\u015fmi\u015f bir otomatik sistem olarak kapitalist d\u00fczende kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda yine k\u00e2r h\u0131rs\u0131na hizmet eder. Bu da \u00fcretimde insan\u0131n arka plana itilmesine, i\u015fsiz kalmas\u0131na ve “l\u00fczumsuz” say\u0131lan kesimlerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na yol a\u00e7ar.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kincisi ise \u00e7al\u0131\u015fma\/\u00fcretimin \u00f6z\u00fcyle ilgilidir: Yapay zek\u00e2, insan\u0131n kendi g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve zek\u00e2s\u0131n\u0131 d\u0131\u015far\u0131ya aktararak \u00fcretti\u011fi bir ara\u00e7t\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

 Bu y\u00fczden insan\u0131n \u00fczerindeki a\u011f\u0131r y\u00fckleri hafifletme potansiyeline sahiptir. Yapay zek\u00e2n\u0131n \u00fcretime girmesi ve i\u015fleri otomatik hale getirmesi, insanlar\u0131 a\u011f\u0131r ve zorunlu i\u015flerden kurtarabilir. \u0130nsanlara daha fazla serbest zaman kazand\u0131rarak kendi yeteneklerini geli\u015ftirmeleri i\u00e7in maddi imk\u00e2n sa\u011flar. Bu sayede insanlar zorunlu ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in daha az zaman harcar, kendi ilgi alanlar\u0131na ve yarat\u0131c\u0131 i\u015flere daha \u00e7ok zaman ay\u0131rabilirler. \u00c7al\u0131\u015fmak sadece bir “ge\u00e7im derdi” olmaktan \u00e7\u0131kar, insan\u0131n kendini ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi \u00f6zg\u00fcr bir eyleme d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Yapay zek\u00e2n\u0131n sundu\u011fu bu \u00f6zg\u00fcrle\u015fme imk\u00e2n\u0131 ile yaratt\u0131\u011f\u0131 olumsuzluklar \u00e7eli\u015fkili de\u011fildir; birbirine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Yapay zek\u00e2 toplum i\u00e7in gerekli \u00e7al\u0131\u015fma s\u00fcresini k\u0131salt\u0131r; ancak kapitalist sermaye d\u00fczeni bu zaman tasarrufunu insanlara serbest zaman olarak vermez. Aksine daha fazla k\u00e2r elde etmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r, i\u015fsizli\u011fi art\u0131r\u0131r ve insanlar\u0131n zaman\u0131n\u0131 “bo\u015f ve \u00e7aresiz bir bekleyi\u015fe” d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr. Yapay zek\u00e2n\u0131n kendisi insan\u0131 d\u0131\u015flamaz; olumsuz ve k\u00f6t\u00fc sonu\u00e7lar yapay zek\u00e2n\u0131n k\u00e2r h\u0131rs\u0131yla kontrol edilmesinden kaynaklan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yapay zek\u00e2n\u0131n toplumsal etkilerini do\u011fru de\u011ferlendirmek, her \u015feyi a\u015f\u0131r\u0131 \u00f6ven “teknoloji hayranl\u0131\u011f\u0131” ile her \u015feye kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan “romantik teknoloji d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131” aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 a\u015fmam\u0131z\u0131 sa\u011flar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ge\u00e7mi\u015ften bug\u00fcne bilim ve teknolojinin h\u0131zl\u0131 geli\u015fimi kar\u015f\u0131s\u0131nda iki farkl\u0131 tutum ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

Birincisi, Ayd\u0131nlanma D\u00f6nemi ile ba\u015flayan ilerlemecilik<\/em>tir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu anlay\u0131\u015f bilimi ve teknolojiyi d\u00fcnyay\u0131 anlama ve y\u00f6netme arac\u0131 g\u00f6r\u00fcr; bilimin geli\u015fmesiyle insanlar\u0131n cehaletten ve felaketlerden kurtulaca\u011f\u0131na, daha ahlakl\u0131 ve d\u00fczenli bir topluma ula\u015f\u0131laca\u011f\u0131na inan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kincisi ise ge\u00e7mi\u015f geleneklerden beslenen romantizm<\/em>dir.<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu anlay\u0131\u015f vicdan ve duygu gibi de\u011ferleri \u00f6ne s\u00fcrerek yeni \u00e7\u0131kan teknolojileri ele\u015ftirir, modern krizlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc eski geleneksel ya\u015fam bi\u00e7imlerine geri d\u00f6nmekte arar. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde yapay zek\u00e2 kar\u015f\u0131s\u0131nda al\u0131nan tutumlar da t\u0131pat\u0131p ayn\u0131d\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

Bir kesim teknolojinin do\u011faya kar\u015f\u0131 zafer kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve insan\u0131 \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirdi\u011fini savunarak sevin\u00e7le kar\u015f\u0131larken; di\u011fer kesim yapay zek\u00e2n\u0131n insan uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yok edece\u011finden korkarak yapay zek\u00e2 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n tamamen durdurulmas\u0131n\u0131 istemektedir.<\/p>\n\n\n\n

Marx\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerinde bu iki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n mant\u0131kl\u0131 bir birle\u015fimini ve ele\u015ftirisini g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Bir yandan Marx, insan toplumunun daha ileriye gidece\u011fine g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde inan\u0131r ve geli\u015fen \u00fcretim imk\u00e2nlar\u0131n\u0131 toplumun temeli sayar. Di\u011fer yandan Marx \u015fu ger\u00e7e\u011fi a\u00e7\u0131k\u00e7a kabul eder: “Teknolojinin zaferi, sanki ahlak\u0131n bozulmas\u0131 pahas\u0131na kazan\u0131l\u0131yor gibidir… T\u00fcm bulu\u015flar\u0131m\u0131z, maddi g\u00fc\u00e7lere sanki ak\u0131ll\u0131 bir insan ruhu verirken, insan hayat\u0131n\u0131 basit bir maddi g\u00fcce d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmektedir.”<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ancak bu iki durum Marx\u2019a g\u00f6re bir \u00e7eli\u015fki de\u011fildir. \u0130kisinin birle\u015fti\u011fi noktalar \u015funlard\u0131r: Birincisi, Marx\u2019\u0131n bahsetti\u011fi teknolojik ilerleme ile ahlaki bozulma aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fki, bu \u00e7eli\u015fki \u00f6zel m\u00fclkiyete ve k\u00e2r d\u00fczenine dayanan toplumlara \u00f6zg\u00fc ge\u00e7ici bir durumdur; teknolojinin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir kaderi de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kincisi, Marx “bir sorunun a\u015f\u0131lmas\u0131, o sorunu yaratan yoldan ge\u00e7erek olur” ilkesini savunur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yani teknoloji insan\u0131 kendi kendine yabanc\u0131la\u015ft\u0131rsa bile, bu durum teknolojiyi reddederek veya yok ederek \u00e7\u00f6z\u00fclemez. Aksine teknolojinin sundu\u011fu y\u00fcksek \u00fcretim imk\u00e2nlar\u0131, bu yabanc\u0131la\u015fmay\u0131 a\u015fman\u0131n tek yoludur. Marx\u2019\u0131n dedi\u011fi gibi: “Bu geli\u015fme olmadan sadece yoksulluk genelle\u015fir; a\u015f\u0131r\u0131 yoksullukta ise temel ihtiya\u00e7lar i\u00e7in kavga yeniden ba\u015flar ve t\u00fcm eski k\u00f6t\u00fc \u015feyler yeniden hortlar.”<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Marx\u2019\u0131n bu yakla\u015f\u0131m\u0131 yapay zek\u00e2y\u0131 de\u011ferlendirirken bize k\u0131lavuzluk etmelidir: Hem teknolojinin \u00fcretim g\u00fcc\u00fcn\u00fc hem de insani de\u011ferleri birlikte savunmal\u0131, toplumsal sorunlar\u0131 \u00fcretim bi\u00e7imini insanca bir bicinde d\u00fczenleyerek \u00e7\u00f6zmeliyiz.<\/p>\n\n\n\n

Yapay zek\u00e2n\u0131n geli\u015fimi ve yaratt\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fimler kar\u015f\u0131s\u0131nda do\u011fru tutum; \u00fctopik \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc hayaller kurmak veya felaket senaryolar\u0131 \u00fcretmek de\u011fil, tarihsel ve ger\u00e7ek\u00e7i bir bak\u0131\u015fla durumu so\u011fukkanl\u0131l\u0131kla incelemek, yapay zekan\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 ve imk\u00e2nlar\u0131n\u0131 do\u011fru kavramakt\u0131r. Tarihsel materyalizm a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda yapay zek\u00e2, \u00f6z\u00fcnde insan\u0131n zihinsel g\u00fcc\u00fcn\u00fcn bir uzant\u0131s\u0131 ve d\u0131\u015fa vurumudur. \u0130nsan\u0131n \u00fcretti\u011fi di\u011fer otomatik makinelerin “beyni” konumundad\u0131r ve insan g\u00fcc\u00fcn\u00fcn bir kan\u0131t\u0131d\u0131r. \u0130nsan\u0131n zorunlu i\u015flerden kurtulup kendini \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc ve b\u00fct\u00fcnsel bir bi\u00e7imde geli\u015ftirmesi i\u00e7in sa\u011flam bir maddi temel sunar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ancak yapay zek\u00e2 sadece insan\u0131n ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme yetene\u011finin bir deste\u011fidir; kendisi bir insan bedenine, ya\u015fam tecr\u00fcbesine ve pratik i\u00e7ine girme yetene\u011fe sahip de\u011fildir. Yapay zek\u00e2 insan\u0131 a\u015fan “tanr\u0131sal” bir varl\u0131k olamaz; o sadece insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesine hizmet edebilecek bir ara\u00e7t\u0131r. Yapay zek\u00e2n\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 bu felsefi y\u00f6ntemle kavramak, insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesini yapay zek\u00e2n\u0131n geli\u015fiminden kendili\u011finden bekleyen hayalleri bo\u015fa \u00e7\u0131karacakt\u0131r. Ger\u00e7ek \u00f6zg\u00fcrle\u015fme; yapay zek\u00e2y\u0131 en iyi \u015fekilde geli\u015ftirirken, toplumun geni\u015f kesimlerinin d\u00fcnyay\u0131 iyile\u015ftirme ve de\u011fi\u015ftirme prati\u011fini g\u00fc\u00e7lendirmesi ile m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131r.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Yapay Zek\u00e2: Marx\u2019\u0131n Felsefesi A\u00e7\u0131s\u0131ndan Yapay Zek\u00e2 Teknolojiyi Her Ko\u015fulda \u0130lerleme Olarak G\u00f6ren Yakla\u015f\u0131m ile Teknolojiyi Temelden Reddeden Muhafazak\u00e2r-Romantik Yakla\u015f\u0131m Aras\u0131ndaki \u0130deolojik A\u00e7maz Profes\u00f6r Liu Tongfang, Zhejiang \u00dcniversitesi Marksizm Enstit\u00fcs\u00fc dekan\u0131 ve doktora dan\u0131\u015fman\u0131, Zhejiang \u00dcniversitesi Marksizm Teorisinde \u0130novasyon Ara\u015ft\u0131rma Merkezi’nin Direkt\u00f6r\u00fc, Temmuz 2025 \u00c7eviren: Ali Elik Kaynak: Marksist Teori Disiplini \u00dczerine Ara\u015ft\u0131rmalar Dergisi, 2025 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[20,49,9],"tags":[],"class_list":["post-6692","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arsiv","category-arsiv-tr","category-klasikler"],"blocksy_meta":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6692","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6692"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6692\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6694,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6692\/revisions\/6694"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6692"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6692"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/marksizm.org.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6692"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}