Demokrasi: Dünyada Liberal Demokrasinin Sorunları Büyürken Çinli Marksist Teorisyenler Demokrasi için Hangi 4 Çözümü Öneriyor

Çeviren: Ayaz Zirve

Yazar, Prof. Yan Jirong Çin’de Marksist Demokrasi Teorisi üzerine büyük araştırma projesinin baş Direktörü ve Pekin Üniversitesi Kamu Yönetimi Okulu Dekanı

Not: bu özet yazarın Haziran 2026’da Pekin’de yapılan Marksizm Forumu’nda yaptığı konuşmadan alınmıştır.

Demokrasinin gelişme tarihine bakıldığında, demokrasinin hiçbir zaman sabit bir sistem olmadığı, aksine gerçek dünya sorunlarına yanıt veren sürekli gelişen bir siyasi pratik olduğu görülmektedir. Antik Yunan şehir devletlerinde ortaya çıkan doğrudan demokrasi, küçük topluluklar içinde kamu işlerine “vatandaşların” katılımı sorununu çözen ilk büyük sıçrama olarak görülebilir.

Siyasi topluluklar nüfus ve alan olarak genişledikçe, temsili demokrasi yavaş yavaş modern demokrasinin ana biçimi haline gelmiş, büyük ölçekli devletlerde temsili mekanizmalar aracılığıyla işleyen demokrasi sorununu ele alarak demokratik gelişmede ikinci büyük sıçramayı gerçekleştirmiştir.

Ancak temsili demokrasi, demokrasi teorisinin evrimini sona erdirmemiştir. Son yıllarda, liberal demokratik sistemler giderek daha belirgin yapısal sorunlar ortaya koymuştur; dolayısıyla çağdaş demokrasi araştırmalarının ve politikacıların temel sorunu “demokrasinin nasıl mümkün olabileceğinden” “demokrasinin nasıl etkili olabileceği sorununa kaymıştır.

İşte bu arka planda Batılı demokrasi teorisyenleri de düşünmeye başlamıştır. İki yol ortaya çıkmıştır: katılımcı demokrasi, vatandaş katılımını genişletmeyi vurgularken, müzakereci demokrasi ise rasyonel tartışma yoluyla kamu iradesi oluşturmayı vurgular; her ikisinin ortak amaçları temsili demokrasinin sınırlamalarını telafi etmektir. Bu demokrasi araştırmaları yalnızca seçim prosedürlerine odaklanmaktan katılımcı süreçlere ve kamuoyu istişaresine odaklanmaya doğru yönelmiş böylece demokrasi teorinin gelişimine önemli katkılarda bulunmuştur. Genel olarak, bu araştırmalar hala öncelikle liberal demokrasiyi onarmayı amaçlamaktadır.

Modernleşme, yalnızca ekonomik büyüme ve toplumsal ilerlemeyi değil, aynı zamanda çıkarların çeşitlenmesini ve ifade kanallarının genişlemesi gibi yeni sorun ve zorlukları da beraberinde getirmiştir. Herhangi bir demokratik sistem bu sorulara cevap vermek durumunda kalmaktadır. Çin’deki Marksist demokrasi teorisi de, içinde bulunduğumuz bu modernliğin meydan okumalarına yanıt olarak adım adım olarak oluşmuş ve gelişmiştir ve bu sorunlara yanıt vermeye çalıştığı için de ilerici ve yenilikçidir.

Çin’deki Marksist demokrasi teorisinin yeni yaklaşımları nelerdir:

Birinci olarak, halk demokrasisini savunur. Çin’deki Marksist demokrasi, her şeyden önce halk demokrasisini vurgular. Demokrasi sadece iktidar gücünün nasıl üretildiğine değil, aynı zamanda gücün kime hizmet ettiğine de cevap verir. Tüö süreçleri kapsayan halk demokrasisi, halkın kendi ülkesinin efendisi olma hakkının gerçekleştirilmesini temel hedef olarak alarak ve halkın çıkarlarını sistem tasarımı ve politika oluşturmanın temel temeli olarak kabul ederek, halkın siyasi işlerdeki temel konumunu savunur. Bazı ülkelerin demokrasi uygulamalarında ortaya çıkan sorunlar olarak çıkar gruplarının manipülasyonu, elitlerin tekeli ve popülist etkiden farklı olarak, bizdeki demokrasi sürekli olarak halkın bakış açısına bağlı kalır ve demokrasinin halkın en geniş kitlelerinin temel çıkarlarını yansıtması gerektiğini vurgular.

İkincisi, etkili demokrasiyi vurgular: Genel Sekreter Xi Jinping şu ifadeyi kullanmıştı: “Demokrasi bir süs eşyası, vitrinde sergilenecek bir şey değil, halkın çözüm bekleyen sorunlarını çözmek için kullanılacak bir şeydir.” Demokrasi sadece halkın katılım hakkına sahip olması anlamına gelmez, aynı zamanda bu katılım haklarının gerçek politik sonuçlara dönüştürülebilmesi ve halkın taleplerinin karar alma sürecine girebilmesi ve nihayetinde bir yanıt alabilmesi anlamına da gelir. Demokrasinin değeri sadece prosedürlerde değil, aynı zamanda etkili bir yönetim oluşturma, sorun çözmeyi teşvik etme ve toplumsal kalkınmayı ilerletme yeteneğinde de yansımalıdır.

Üçüncüsü, dengeci demokrasiyi vurgular: bugünkü modern toplumda çıkarların farklılaşması ve değerlerin çoğulcu hale gelmesi yaygın hale gelmiş olan bir olgudur. İdeal demokrasi, toplumsal yarılmayı ve siyasi çatışmayı artırmamalı, aksine farklı çıkar grupları arasında koordinasyon ve dengeyi teşvik etmelidir. Bizdeki tüm süreçleri kapsayan halk demokrasisi kurumsallaşmış katılım ve ifade kanalları aracılığıyla, toplumdaki farklı grupların çıkarlarını ve taleplerini bünyesine katar, mümkün olan en geniş toplumsal uzlaşmanın oluşmasını teşvik eder ve halk içindeki çeşitli kesimlerin çıkarları arasında dinamik bir denge sağlayarak toplumsal uyumu ve siyasi istikrarı artırmaya çalışır.

Dördüncüsü, istişareye dayalı demokrasiyi teşvik ediyoruz: İstişareye dayalı demokrasi, Çin Komünist Partisi’nin önemli bir buluşudur, hükümetlerin ülkeyi etkin bir şekilde yönetmede ve halkın ülkenin efendisi olmasını sağlamada halka önderlik etmesi için önemli bir kurumsal düzenlemedir. İstişareye dayalı demokrasi sadece bir demokrasi biçimi değil, aynı zamanda bir demokrasi idealini de somutlaştırır. Konuların toplumdaki herkes tarafından tartışılıp karara bağlanması ve kamuoyunu ilgilendiren konuların herkes tarafından tartışılması gerektiğini vurgular; böylece geniş kapsamlı istişare yoluyla çıkarların koordinasyonu ve uzlaşmanın sağlanması amaçlanır.

Çin’deki Marksist demokrasinin somutlaştırdığı ve hayata geçirdiği insan merkezlilik, etkinlik, dengeci ve istişareci demokrasi, sadece demokrasi teorisinin keşfinde yeni teorik ve pratik deneyimler sağlamakla kalmıyor, aynı zamanda Küresel Güney ülkelerinin kendi ulusal koşullarına uygun kalkınma yollarını keşfetmeleri için değerli pratik referanslar da sunmaktadır.

Bugün Çinli siyaset bilimcilerin tarihsel misyonu, Çin’deki modernleşmenin ve tüm süreçleri kapsayan halk demokrasisinin ülkemizdeki yerel pratiklerine dayanarak, Batı liberalizminin teorik sınırlamalarını aşmak ve 21. yüzyıla yanıt veren ve tüm insanlığa katkıda bulunabilecek gerçekten yeni olan bir demokrasi teorisi ortaya koymaktır.