Tarihsel Materyalizm: Batı Marksizm’inde Tarihsel Materyalizmi Yeniden Kurma Çabaları

Habermas, E.P Thompson ve E. Meiskins Wood

Eylül Deniz, Mayıs 2024

Not. Bu yazı Chen Xueming’in “Batı Marksizmi Üzerine Önermeler Sözlüğü” adlı eserinden yararlanarak hazırlanmıştır. Oriental Yayınevi, 2004

Tarihsel materyalizm ve Artı -Değer teorisi Marx ve Engels’in Marksizmi ve bilimsel sosyalizmi inşa çabaları içinde keşfettikleri en önemli iki buluştur.

Marx ve Engels’in tarihsel materyalizm teorilerini ve metodolojisini inşa etmesinden  itibaren Batılı Marksist düşünürler, her bir dönemin özellikleri farklılık gösterse de, tarihsel materyalizmi ve onun metodolojisini kavrama, yorumlama, yeniden inşa etme ve yeniden yorumlama çabasını sürekli olarak sürdürmüşlerdir. Dahası, tarihsel materyalizme ilişkin yorumlar bölgelere ve kişilere göre de değişiklik göstermiştir. Erken dönem Batılı Marksistler veya Batı Marksizmi olarak anılan düşün trendlerini oluşturanlar, öncelikle tarihsel materyalizmin kökenlerine inerek otantik olduğuna inandıkları tarihsel materyalizmi yeniden ayağa kaldırmaya çalışmışlardır.

Batı Marksizmi için Bkz. Batı Marksizmi ve Totaliterizmhttps://marksizm.org.tr/?p=4711   Batı Marksizmi: Büyük Marksizm Sözlüğü

https://marksizm.org.tr/?p=3680 ; “Yeni Sol” Politik Düşünce Akımının ve Batı Marksizminin Türkiye’ye Girişi  https://marksizm.org.tr/?p=5300

Erken dönem Batılı Marksistler ve Batı Marksizmi trendini yaratanlar, Engels’in, İkinci Enternasyonal’in Sağ kanat teorisyenlerinin ve Sovyetler Birliği’nde yoruma tabi tutulan ve parti ve devletin ders kitaplarında öğretilen tarihsel materyalizminin Marksizme uygun olmadığına inanıyorlardı. Bu nedenle, gizlenmiş ya da çarpıtılmış olduğuna inandıkları gerçek tarihsel materyalizmi açığa çıkarmak için Marx’ın klasik metinlerini yeniden okumak gerektiğini düşünüyorlardı.

Bu dönemin önde gelen isimleri Lukács, Korsch ve Gramsci’ydi; onlar özellikle tarihsel materyalizmin tarihsel boyutunu ve öznenin (insanın) failliğini vurgulamışlardır. Lukács erken dönem çalışmalarında diyalektiğin yalnızca tarihsel alanda var olduğunu ve diyalektiğin asıl özünün “bütünsellik veya Totalite” olduğunu öne sürerek dolaylı bir biçimde doğanın deviniminde diyalektik hareketin varlığını reddetmişti. Korsch, tarihsel materyalizmi yalnızca Marksizm içinde kullanılabilir bir yöntem olarak görmüştü. Gramsci’ye göre ise tarih, ekonomik altyapı ile üstyapıdan oluşan birleşik bir bütündü; Gramsci’ye göre materyalist tarih anlayışındaki çeşitli sorunlar vardı bunlar yeniden değerlendirilmeliydi. Ayrıca, Gramsci tarihsel gelişimde temel belirleyici faktörün insanın pratik etkinliği (Praxis) olduğunu savunmuştur.

Ardından tarihsel materyalizmi ayağa kaldırma adına Althusser’in “epistemolojik kopuş” düşüncesi, Sartre’ın varoluşçuluğu, Freudcu Marksizm ve erken dönem Frankfurt Okulu da tarihsel materyalizmi kendi yeni bakış açılarıyla yeniden yorumlamışlardır.

Daha sonra Habermas ise doğrudan ve açıktan “tarihsel materyalizmi yeniden inşa etme ” çağrısı yapmış ve bu tarihten itibaren tarihsel materyalizmin yeniden inşasına dair çeşitli düşünceler (bundan sonra “yeniden inşa teorileri” olarak anılacaktır) hızla art arda ortaya çıkmıştır.  Türkiye’de ise açıkça çağrı yapmadan Tarihsel Materyalizmi yeniden kurmaya çalışan önemli Marksistler, Osmanlı’nın ve Türkiye’nin özgünlüğünden hareket eden Dr. Hikmet Kıvılcımlı ve Batı Marksizmi çeviri ve okumalarından yola çıkan Metin Çulhaoğlu oldu.  

Habermas, E.P Thompson ve E. Meiskins Wood

Habermas, 20. Yüzyılın ikinci yarısının çağdaş kapitalist toplumun daha önceki toplum biçimlerinden önemli ölçüde farklı olduğunu, bu nedenle onu eleştirmek için geleneksel Marksizmin bu topluma uygulanmasının biraz zorlama ve yetersiz kaldığını savunmuştur. Dahası, Habermas’a göre bugünkü Batılı gelişkin kapitalist bazı toplumun bazı yönleri Marx’ın araştırma kapsamının ötesine geçmiş olup yeni bir teorik perspektiflerden incelenmeyi gerektirmektedir. Bu yüzden, “özgün hedeflere ulaşmak ve modern bir evrim teorisi hâline gelebilmek için tarihsel materyalizm yeniden inşa edilmelidir.”

Habermas’ın tarihsel materyalizmi yeniden inşa teorisinde yeniden inşanın özgül anlamı, “bir teoriyi söküp, o teorinin belirlediği hedefleri daha iyi gerçekleştirmek amacıyla yeni bir biçimde yeniden bir araya getirmektir.” Politik Marksizm akımının kurucularından E. Meiskins Wood ve hayat arkadaşı George C. Comninel, Habermas’tan ve E.P Thompson’dan doğrudan etkilenmiş olan yeniden inşa teorisyenleridir. E.P. Thompson’ın E. Meiskins Wood’un tarihsel materyalizm yorumu üzerindeki etkisi, şüphesiz ki Marx’tan sonra en önemli olanıdır.

Birincisi, Thompson’ın “sınıf süreçleri teorisi” Wood üzerinde derin bir etki yaratmıştır. E.P Thompson, farklı sınıfların farklı çıkarlar peşinde olduğunu; bu farklı çıkarların sınıflar arasında çatışmalara yol açtığını ve böylece sınıf mücadelesi için koşullar yarattığını savunmuştur. Sınıfların oluşumu, belirli nesnel maddi koşullara ve üretim ilişkilerindeki değişikliklere bağlıdır, ancak bu yalnızca bu sınıf süreçleri içinde ayırt edilebilir. İkincisi, Thompson toplumsal gelişmede ekonominin belirleyici rolüne karşı çıkmış ve “ekonomi” kavramının nispeten geç bir çağda ortaya çıktığını ve üretim biçimi kavramının yerini alamayacağını savunmuştu.

E. Meiskins Wood, tarihsel materyalizmin ve tarih teorisinin temel kavramlarını daha ayrıntılı olarak incelemiş, bunları yapıbozuma tabi tutmuş ve yeniden inşa etmeye girişmişlerdir. Habermas’ın tarihsel materyalizmi yeniden yapılandırma teorisi, kendisine ait olan “iletişimsel eylem teorisine” teorik bir temel sağlarken, E. Meiskins Wood ise tarihsel materyalizmin temel kategorilerini ve kavramlarını siyasi bir perspektiften yeniden inşa etmeye çalışmıştır.

Chen Xueming’in “Batı Marksizmi Üzerine Önermeler Sözlüğü’ne göre ” E. Meiskins Wood tarihsel materyalizmi yeniden kurma çabası içinde, Marx’taki ekonomik temel ve üstyapı arasındaki tarihsel diyalektiğin yerine kendi “toplumsal varoluş” kavramını koyduğunu ve bu değişiklikle birlikte Wood Marx’ın tarihsel fenomenolojisinde var olan eleştirel gerilimi etkili bir şekilde ortadan kaldırmıştır. Chen Xueming’e göre Wood’un getirdiği “deneyim” kategorisi, Marksizm’deki “tarihsel öz” (üretim ilişkilerinin yapısı) ile “tarihsel özgünlük” (sınıfların oluşumu) arasında bir “ara bağlantı” olarak ortaya koyulmuştur. Teorik ve mantıksal açıdan bakıldığında, E. Meiskins Wood’un bu ara bağlantı teorisi, çoğu Batılı sol kanat akademisyenin analizlerinden daha üstün yönler taşımaktadır.

 E. Meiskins Wood’un Post-Marksistler Karşısında Tarihsel materyalizmi Savunusu

Post-Marksistlerin tarihsel materyalizmin modası geçmiş veya indirgemeci bir teorik sisteme sahip olduğu yönündeki iddialarına karşı E.M Wood, “tarihsel materyalizmin kapitalizmin gelişimini anlamak için hayati önem taşıdığını savunmuştur. Ona göre, post-Marksistler (ve belki de diğer akımlar) tarihsel materyalizmin bu değerini gizlemiş veya çarpıtmışlardır. Bu nedenle, bugünkü kapitalizmi analiz etmek için önemli bir araç olarak tarihsel materyalizmi teorik olarak yeniden kurmaya ihtiyaç vardır”.

Tarihsel materyalizm, Marx’ın toplumu anlama yöntemidir; Marx’ın tarihsel materyalizmi maddi-ekonomik üretim biçimlerinin (insanların yiyecek, mal vb. üretme biçimleri) politikayı, kültürü ve toplumsal değişimi şekillendirdiğini savunmuştur.  

E.M Wood, Marx’ın bu yönteminin bugün hala kapitalizmi analiz etmek için hala yararlı olduğunu savunmuştur: “kapitalizm hala tarihsel materyalizmin açıklamaya yardımcı olduğu dinamikler (sömürü, rekabet, kriz) tarafından yönlendiriliyor”. Post-Marksistler –Ernesto Laclau, Chantal Mouffe veya diğer postmodernizmden etkilenen düşünürler–klasik Marksizmin ekonomik determinizmini ve sınıf odaklı analizini reddedip bunun yerine kültürü, söylemi, kimliği ve tarihte rastlantının rolüni vurgulamışlardır.