Atlantik İttifakının Bir Tarafı Olan Avrupa Çöküyor mu?
Transatlantik İttifakı İçinde Anlaşmazlıklar ve İttifakın Yeni Evresi Avrupa ve ABD’nin Başlattığı Yeni Ayarlamalar
Çeviren Emin Sevallı
Sun Chenghao, Qiushi (Gerçeği Arayı) ÇKP dergisinde yayınlanan transatlantik ilişkilerini ele alan makalesi, Ağustos 2026
Sun Chenghao, Tsinghua Üniversitesi Strateji ve Güvenlik Araştırmaları Merkezi, Yardımcı Araştırma Görevlisidir
Son yıllarda, transatlantik ittifakı ciddi bir darbe aldı. Mevcut ABD yönetimi, “Önce Amerika” politikasını pekiştirirken, Avrupa’dan daha fazla güvenlik sorumluluğu üstlenmesini talep etti ve ticaret ve teknoloji gibi alanlarda Avrupa’ya baskı uygulamaya devam etti. Öte yandan Avrupa, ittifakı işbirliğini sürdürürken, stratejik özerkliğini ve savunma kapasitesini geliştirme çabalarını hızlandırıyor.
Savunma yükünün paylaşımı, ticaret kuralları, teknoloji yönetimi ve uluslararası düzen konularında iki taraf arasındaki anlaşmazlıklar giderek daha belirgin hale gelmiştir.
Transatlantik ittifakının gelişiminin ardındaki tarihsel mantığın, mevcut ayrılıkların kökenindeki derin nedenlerin, ittifakının gelecekteki olası beklentilerinin ve uluslararası sahnedeki etkisinin kapsamlı bir analizi, geçtiğimiz yüzyıldaki küresel değişimleri ve çok kutuplu bir dünyaya doğru gidişatı doğru bir şekilde kavramak açısından önemli pratik öneme sahiptir.
Birinci Bölüm
Transatlantik ittifakı, yalnızca çıkar temelli bir birlik değil; güvenlik yapısı, kurumsal sürdürülebilirlik ve ortak değerler olmak üzere üç faktörle desteklenen uzun vadeli bir ittifaktır.İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesinden bu yana, transatlantik ittifakı, Soğuk Savaş dönemindeki çatışmalar, Sovyetler Birliği’nin çöküşü ve Rusya’nın yeniden yapılanması, “Terörizme Karşı Savaş”’ın etkileri ve büyük güçler arasındaki rekabet dahil olmak üzere pek çok sınamaya göğüs germiştir.
Soğuk Savaş’ın gerekliliklerine yanıt olarak 1949 yılında ABD, Birleşik Krallık, Fransa ve diğer 12 ülke, Kuzey Atlantik Antlaşması’nı imzalayarak, merkezinde “toplu savunma” ilkesi yer alan Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü’nü (NATO) kurdu. Antlaşmanın hükümleri, herhangi bir üye devlete yönelik silahlı saldırının tüm ittifaka yönelik bir saldırı olarak kabul edileceğini öngörüyordu. NATO’nun kurulması, ABD ile Avrupa arasında yüksek düzeyde bir güvenlik entegrasyonunun başlangıcı oldu. Bu dönemde ittifakın temel mantığı, özü dış tehditlere ortaklaşa yanıt vermek olan bir “güvenlik topluluğu” idi.
Amerika Birleşik Devletleri, uzun bir süre boyunca Avrupa’da geniş çaplı bir askeri varlık sürdürerek NATO’nun lideri rolünü üstlenirken, Avrupa ülkelerinin çoğu ABD’nin nükleer şemsiyesine ve gelişmiş askeri ve istihbarat kapasitelerine büyük ölçüde bağımlıydı.
ABD ve Avrupa arasında stratejik özerklik, nükleer politika ve askeri konuşlandırma gibi belirli konularda farklılıklar olsa da, bu çelişkiler her zaman daha öncelikli güvenlik meselelerinin gölgesinde kalmıştı.Bu döneme ait gerçekler, dış tehdit yeterince güçlü olduğu sürece, ABD-AB ittifakı içindeki iç çelişkilerin ikincil öneme sahip olduğunu göstermektedir. 1991 ile birlikte Soğuk Savaş’ın ardından, ABD ve Avrupa’nın karşı karşıya kaldığı dış tehditler önemli ölçüde azaldı. Geleneksel ittifak teorisinin varsayımlarına göre, transatlantik ittifakının gevşemesi, hatta dağılması gerekirdi.Ancak gerçekte durum tam tersiydi. NATO ortadan kalkmak bir yana, genişledi ve işlevlerini dönüştürdü.
Soğuk Savaş’ın sonunda NATO’nun sadece 16 üye devleti vardı; ancak Temmuz 2026 itibarıyla üye sayısı 32’ye ulaşarak iki katından fazla büyümüştü.NATO’nun işlevleri de geleneksel kolektif savunmadan bölgesel müdahale, terörle mücadele işbirliği ve siber güvenlik gibi çok sayıda alana kademeli olarak genişlemişti.
Bunun anahtarı, ittifakın kurumsal işleyişinde, yani NATO’nun merkezinde yer aldığı transatlantik kurumsal sistemde yatmaktadır.
Kurallar, prosedürler ve örgütsel yapılar aracılığıyla ABD-AB güvenlik işbirliğini kurumsallaştırarak, ittifakı “tehdit odaklı” bir yapıdan “mekanizma odaklı” bir yapıya dönüştürmektedir.İstikrarlı bir mekanizma, sadece karar alma ve tartışma için bir platform sağlamakla kalmaz, aynı zamanda bürokratik işbirliği, askeri-siyasi işbirliği, askeri koordinasyon ve uzun vadeli işbirliği yoluyla bir “yol bağımlılığı” yaratarak, olası bir kopma ve ayrılmanın maliyetini artırmaktadır.
Son yıllarda ABD, Avrupa’nın güvenliğine yatırım yapma istekliliğini azaltmış olsa da ve Avrupa stratejik özerklik talebini giderek daha fazla vurgulamış olsa da, NATO’nun kurumsal sürekliliği her iki tarafı da ittifakı çerçevesi içinde tutmaya devam etmektedir.Rusya-Ukrayna çatışması uzadıkça, savunma maliyetlerinin paylaşılması konusunda ABD ile Avrupa arasında anlaşmazlıklar ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte, Avrupa ülkeleri güvenlik ihtiyaçları nedeniyle savunma harcamalarını önemli ölçüde artırmak ve kendi aralarında daha fazla savunma işbirliği mekanizması kurmak zorunda kalmaktadır.
Bu durum, söz konusu mekanizmaların kendilerinin de transatlantik ittifakının sürdürülmesi için önemli bir temel haline geldiğini bir kez daha ortaya koymaktadır.Transatlantik ittifakı, yalnızca bir güvenlik işbirliği değil, aynı zamanda “özgürlük ve demokrasi” gibi değerler üzerine inşa edilmiş siyasi ve ideolojik bir uzlaşmadır.
Güvenlik yapıları ve kurumsal mekanizmalardan farklı olarak, ideolojik uzlaşma yalnızca belirli bir tarihsel aşamada rol oynamaz; aksine, transatlantik ittifakının tüm gelişim süreci boyunca kültürel bir bağ ve manevi bir temel işlevi görmüştür. Soğuk Savaş döneminde ABD ve Avrupa, liberal demokratik sistemler, piyasa ekonomisi modelleri ve “kurallara dayalı uluslararası düzen” dahil olmak üzere siyasi ve ideolojik değerler konusunda adım adım bir uzlaşma sağlamıştı.
1990’lardan 21. yüzyılın başlarına kadar, ABD ve Avrupa genel olarak kendi kurumsal modellerini çekici buldular ve stratejik odak noktaları, mevcut güvenlik düzenini korumaktan, kademeli olarak liderlik ettikleri uluslararası düzeni şekillendirmek ve genişletmeye doğru kaydı.İster NATO’nun genişlemesi, ister AB’nin genişlemesi, ister “demokrasiyi teşvik etme” adına yürütülen dış politika faaliyetleri olsun, hepsi “Batılı değerler” ihraç etme yönünde belirgin bir karakter taşıyordu.
Irak Savaşı gibi konularda ciddi anlaşmazlıklar ortaya çıksa bile, ABD ve Avrupa, sözde “liberal uluslararası düzen”e ilişkin temel anlayışlarında yüksek derecede tutarlılık sergilemiş; küresel yönetişim, uluslararası kuruluşların reformu ve uluslararası kuralların oluşturulması gibi konularda ortak bir söylem ve değer temellerini paylaşmışlardı.Bu durum, transatlantik ittifakını geleneksel bir askeri ittifaktan, belirgin siyasi özelliklere ve kamp karakteristiklerine sahip stratejik bir ilişkiye dönüştürmüştür.
İkinci bölüm
Son yıllarda, transatlantik ittifakı içindeki ekonomik ve ticari gerilimler, savunma yükü paylaşımı konusundaki anlaşmazlıklar ve strateji farklılıkları, somut politika çatışmaları olarak ortaya çıkmış olsa da, gerçekte bunlar, iki taraf arasındaki uzun vadeli işbirliğinin temelini oluşturan ekonomik temeller, siyasi ideolojiler ve değerler konsensüsündeki köklü değişiklikleri yansıtmaktadır.
Ekonomik Düzey
Ekonomik alanda, ekonomik küreselleşme sadece Batı ile dünya arasındaki ilişkiyi değiştirmekle kalmamış, aynı zamanda ABD ile Avrupa arasındaki ekonomik kalkınma konusundaki mutabakatı da zayıflatmıştır.Soğuk Savaş’ın ardından kurulan serbest ticaret, çokkültürlülük ve Batı’nın hakim olduğu uluslararası kurumsal çerçeve, bir zamanlar ABD ve Avrupa’nın ortaklaşa desteklediği sözde “liberal uluslararası düzen”in temel direkleriydi.ABD ve Avrupa genel olarak, açık pazarların, sermaye akışlarının, kaliteli personel göçünün ve kurumsal genişlemenin sadece ekonomik verimliliği artırmakla kalmayıp, aynı zamanda küresel düzeni uzun vadeli hakimiyetlerine elverişli bir yöne yönlendirebileceğine inanıyordu.Ancak, ekonomik küreselleşmenin derinleşmesiyle birlikte, sanayinin başka yerlere taşınması, imalat sektöründeki iş kayıpları, gelir eşitsizliğinin artması ve bölgesel kalkınma dengesizlikleri gibi sorunlar birikmiş ve bazı sosyal gruplar ekonomik küreselleşmeden giderek “hayal kırıklığına” uğramıştır.Özellikle 2008 uluslararası finansal krizinden sonra, Batı toplumlarında serbest piyasalara ve ekonomik küreselleşmeye duyulan güven önemli ölçüde azalmış ve giderek daha fazla insan, açık bir ekonomik sistemin yaygın refahı sağlamaya devam edip edemeyeceğini sorgulamaya başlamıştır.
Ekonomik küreselleşmenin etkileriyle başa çıkmak için seçtikleri yollar konusunda ABD ile Avrupa arasındaki farklar giderek daha belirgin hale gelmiştir. ABD, AB’den daha önce sanayi politikası, ticaret korumacılığı ve tedarik zinciri güvenliğine odaklanan yeni bir ekonomik stratejiye yönelmiş; egemenlik gücünü kullanma yoluyla kendi ulusal kapasitelerin güçlendirilmesine giderek daha fazla vurgu yaparak, iç ekonomiyi canlandırmak ve stratejik rekabet gücünü artırmak amacıyla stratejik planlama ve kaynak tahsisini yeniden şekillendirmiştir.
İster “Önce Amerika” olsun, ister imalat sektörünün yeniden canlanması, ister sanayi desteklerının ve ekonomik güvenlik politikalarının güçlendirilmesi olsun, bunların tümü neoliberal egemenlik altındaki ekonomik küreselleşme modeline yönelik bir ayarlama, hatta bir düzeltmeyi yansıtmaktadır.
Buna karşılık, Avrupa da sanayi rekabet gücünün azalması ve ekonomik büyümenin durgunluğuyla karşı karşıya olmasına karşın, uluslarüstü yönetişim modeli ve üye devletler arasındaki koordinasyon mekanizmaları nedeniyle genel olarak hâlâ açık pazarlar, serbest ticaret ve çok taraflı bir ekonomik sistem çerçevesinde reformlar aramayı umut etmekte ve kurallara dayalı çerçeveler ile düşünerek kolektif istişare yoluyla politika ayarlamalarını teşvik etmeye daha yatkındır. Ticaret, sanayi politikası, ekonomik güvenlik ve tedarik zincirinin yeniden yapılandırılması gibi alanlarda ABD ile Avrupa arasındaki farklılıklar giderek artmaktadır.
Siyasi düzey
Siyasi düzeyde ise kimlik ve “sınırlar” temel meseleler haline gelmiştir. Soğuk Savaş döneminde, Sovyet tehdidi, göç, kimlik ve sosyal yönetişim konularında ABD ile Avrupa arasındaki farklılıkları büyük ölçüde gölgelemişti.Soğuk Savaş’ın ardından, ortak dış tehditlerin zayıflaması ve ekonomik küreselleşmenin derinleşmesiyle birlikte, kimin “Batı”ya ait olduğu ve bu Batı topluluğunun sınırlarının nasıl tanımlanacağı sorusu, ABD ve Avrupa’da siyasi tartışmaların giderek önemli konularından biri haline gelmiştir.ABD, ulusal sınırların, egemenliğin ve vatandaşlığın önceliğini giderek daha fazla vurgulamakta ve siyasi topluluğunu ulus-devlet temeli üzerine inşa etme eğilimindedir.Öte yandan Avrupa, uzun süredir uluslarüstü entegrasyona kendini adamış durumda ve ulusal kimliğin ötesinde daha geniş bir Avrupa kimliği oluşturmaya çalışıyor. Son yıllarda, göç krizi, mülteci sorunu ve sosyal entegrasyon ikilemi bu ayrışmayı daha da derinleştirdi.
Dolayısıyla, ABD ile Avrupa arasındaki farklar artık sadece belirli göç politikaları üzerine bir anlaşmazlık değil, aynı zamanda “Batılılar kimdir” ve “Batı’nın sınırları nerededir” sorularını çevreleyen bir kimlik farkı mücadelesidir. “
Uluslararası sorumluluk düzeyinde de ABD ve Avrupa arasında görüş ayrılıkları bulunmaktadır.
Soğuk Savaş’ın sona ermesinden bu yana, ABD ve Avrupa genel olarak kendilerini küresel düzenin şekillendiricileri ve kuralların savunucuları olarak görmüş; çok taraflılık, serbest ticaret, insan hakları söylemleri ve kurumsal ihracatı, sahip oldukları avantajların temel tezahürleri olarak değerlendirmiştir.Son yıllarda, hangi uluslararası sorumlulukları üstlenmeleri gerektiği ve uluslararası düzeni nasıl şekillendirmeleri gerektiği konusundaki anlayışları giderek birbirinden uzaklaşmıştır.Mevcut ABD Trump hükümeti, Batı ve küresel düzeni korumayı artık bir “sorumluluk” olarak görmemekte; bunun yerine “Önce Amerika” ilkesini vurgulamakta ve Avrupa’dan ittifakın değerini daha yüksek bir bedel ödeyerek kanıtlamasını talep etmektedir.Öte yandan Avrupa, çok taraflılığı, normların genişletilmesini ve küresel yönetişimi hâlâ uluslararası kimliğinin önemli bileşenleri olarak görme eğilimindedir ve ABD’nin giderek daha belirgin hale gelen tek taraflılık tutumuna karşı AB temkinli davranmaya devam etmektedir.
Avrupa’da “ABD’nin güvenilirliği”, “stratejik özerklik” ve “Avrupa’nın sorumluluğu”na ilişkin tartışmalar, değişen ABD rolüne dair Avrupa’nın endişelerini ve kendi konumunu yeniden gözden geçirmesini yansıtarak giderek yoğunlaşmaktadır. Uluslararası sorumluluk konusundaki bu anlayış farkı, güvenlik, ticaret, teknoloji, iklim değişikliği ve küresel yönetişim gibi konularda iki taraf arasındaki politika farklılıklarının genişlemesine yol açmıştır.Şu anda, toprak egemenliği, ticaret kuralları, güvenlik sorumlulukları ve değerler gibi alanlarda ABD ile Avrupa arasında çatışmalar patlak vermiş ve bu durum transatlantik ittifakını ciddi şekilde etkilemektedir.Daha önce ABD, ticaret ortaklarına yönelik bir dizi “karşılıklı gümrük vergisi” uygulayacağını duyurmuştu; bu önlemler arasında AB’den yapılan tüm ithalata uygulanan %20’lik gümrük vergisi de yer alıyordu ve bu durum Avrupa otomotiv sektörünü ciddi şekilde olumsuz etkilemişti; 8 Temmuz 2026 tarihinde Türkiye’nin Ankara kentinde düzenlenen NATO zirvesinin çalışma toplantısına katılan NATO liderleri bu toplantıda ABD ve Avrupa, savunma harcamalarının paylaşımı gibi konularda önemli görüş ayrılıkları yaşamıştır.Transatlantik ittifakındaki mevcut değişikliklerin, ABD ile Avrupa arasındaki ortak çıkarların ve işbirliğinin temelinin tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmediği, aksine ittifakın sürdürülmesindeki ana mantığın yeniden düzenlendiği belirtilmelidir.Her iki taraf için de Soğuk Savaş sonrası ulaşılan yüksek düzeydeki stratejik mutabakatı sürdürmek giderek zorlaşsa da, güvenlik çıkarları, kurumsal bağlar ve küresel çıkarlar alanlarındaki ortak ihtiyaçları devam etmektedir.
İster bölgesel güvenlik risklerinin ele alınması, ister transatlantik ekonomik bağların sürdürülmesi, ister küresel meselelerin koordinasyonu olsun, her iki tarafın da hâlâ işbirliği yapması gerekiyor ve ittifakın tamamen çökmesinin bedelini göze alamıyorlar. Bu nedenle, transatlantik ittifakı artan görüş ayrılıkları nedeniyle dağılmayacaktır; aksine, ortak çıkarların hâlâ var olduğu, ancak ortak anlayışın giderek zayıfladığı yeni bir uyum aşamasına girmesi daha olasıdır.
Üçüncü bölüm
Daha uzun vadeli bir bakış açısıyla, transatlantik ittifakı içindeki güvenlik işbirliği, ekonomik ve ticari bağlar ile kurumsal koordinasyon önemli bir rol oynamaya devam edecek; ancak ittifakın içsel uyumu, pratik ihtiyaçlar ve stratejik değerlendirmelerden daha fazla etkilenecektir.ABD’nin bakış açısına göre, transatlantik ittifakına yönelik ABD tutumu “Batı’ya liderlik etmek”ten “ittifakıı yönetmek”e doğru kaymaktadır.Bunun nedeni, ABD’nin iç ve dış stratejik odak noktasında meydana gelen bir değişikliktir.
Soğuk Savaş sonrası Batı’nın liberal uluslararası düzeninin “koruyucusu” olarak üstlendiği uzun soluklu rolüne kıyasla, ABD artık iç ekonomik rekabet gücüne, endüstriyel kalkınmaya ve sosyal yönetişime öncelik vermeyi giderek daha fazla vurgulamakta ve sınırlı kaynaklarını Hint-Pasifik bölgesi gibi stratejik açıdan daha önemli alanlara kaydırma eğilimindedir.ABD açısından transatlantik ittifakının önemi önemli ölçüde azalmış değildir; ancak işlevi bir dönüşüm geçirmektedir ve gelecekte, ABD’nin yurtdışındaki rekabet avantajını sürdürme ve kendine elverişli bir stratejik ortam oluşturma ihtiyaçlarına daha fazla hizmet edecektir.
Bu bağlamda, ABD önemli bir müttefiki olan Avrupa’yı kolay kolay terk etmeyecek ve Avrupa’ya verdiği destek devam edecektir; ancak bu destek, “maliyet-fayda analizine” giderek daha fazla ağırlık verilerek sürdürülecektir.Avrupa perspektifinden bakıldığında, transatlantik ittifakı, ABD’ye bağımlılıktan stratejik özerkliğin güçlendirilmesine doğru bir dönüşüm geçirmektedir.Son yıllarda Avrupa, savunma işbirliğini, askeri-sanayi entegrasyonunu, ekonomik güvenliği ve kilit teknolojik yeteneklerin geliştirilmesini sürekli olarak teşvik etmiştir; stratejik özerklik, siyasi bir öneriden kademeli olarak pratik bir politikaya dönüşmektedir.Bununla birlikte, Avrupa içindeki ülkeler arasında gelişmişlik düzeyleri, güvenlik bilinci ve stratejik kültür açısından farklılıklar mevcuttur; Avrupalı güçlerin çabalarının ABD tarafından sağlanan nükleer caydırıcılık, istihbarat sistemleri ve stratejik projeksiyon yeteneklerinin kısa vadede yerini alması olası görünmemektedir.
Bu nedenle, Avrupa’nın stratejik özerkliği konusundaki gerçekçi hedef, ABD’den kopmak değil; ittifakı sürdürürken kendi operasyonel yeteneklerini, riskle karşı koyabilme gücünü ve politik özerkliğini güçlendirmektir.Aynı zamanda Avrupa, gerçek stratejik özerkliğin yalnızca askeri kapasite geliştirmeyle değil, aynı zamanda endüstriyel rekabet gücü, teknolojik inovasyon yetenekleri ve küresel kuralları şekillendirme becerisiyle de yansıtıldığının giderek daha fazla farkına varmaktadır.
ABD ile işbirliğini sürdürürken kendi stratejik inisiyatifini nasıl güçlendireceği, Avrupa’nın gelecekte transatlantik ittifakını yönetmesi açısından önemli bir meydan okuma olacaktır.Transatlantik ittifakının geçireceği dönüşüm, uluslararası sistem ve küresel yönetişim üzerinde kapsamlı bir etki yaratacaktır. Uluslararası sistem açısından bakıldığında, transatlantik ittifakı içindeki ayarlamalar, ABD ve Avrupa’nın uluslararası gündemi kontrol etme ve uluslararası kuralları şekillendirme yeteneğinde göreceli bir düşüş anlamına gelmektedir.Gelecekteki uluslararası siyaset, giderek daha fazla tek bir gücün hakim olduğu bir düzen yerine, farklı güçler arasındaki etkileşim ve koordinasyonla şekillenecektir. Küresel Güney’in ve yükselen güçlerin uluslararası ilişkiler alanındaki özerkliği artmaya devam edecek ve Küresel Güney’in küresel yönetişim sistemi reformu, uluslararası finansal yönetişim, küresel iklim yönetişimi ve dijital yönetişim gibi alanlarda sesleri daha da güçlenecektir.Küresel yönetişim perspektifinden bakıldığında, transatlantik ittifakı içindeki algı ve çıkar farklılıkları, belirli uluslararası meselelerde ilgili ülkelerin koordinasyon kapasitesini zayıflatabilir ve bu da küresel yönetişim sistemini daha danışma temelli, çeşitlendirilmiş ve ademi merkeziyetçi hale getirebilir.Gelecekteki uluslararası kuralların oluşumu, öncelikle birkaç Batı ülkesinin öncülüğünde gerçekleşmek yerine, farklı ülkeler ve bölgeler arasındaki koordinasyon ve işbirliğine daha fazla dayanacaktır.
Transatlantik ittifakındaki köklü değişiklikler, münhasır ittifaklara, blok ayrımlarına ve grup siyasetine dayanan eski güvenlik mantığının, çok kutupluluk, ekonomik küreselleşme ve uluslararası ilişkilerin demokratikleşmesi gibi eğilimlere giderek daha az uygun hale geldiğini de göstermektedir.Uluslararası güçler dengesindeki köklü değişimler ve gelişmekte olan ülkelerin toplu yükselişi ile birlikte, giderek daha fazla ülke, birkaç Batı ülkesinin hakim olduğu kurumsal düzenlemeleri pasif bir şekilde kabul etmek yerine, eşit şartlarda uluslararası meselelere katılmayı ve uluslararası kuralları ortaklaşa şekillendirmeyi arzulamaktadır.İşte bu bağlamda, Çin’in temsil ettiği Küresel Güney, insanlık için ortak bir gelecek topluluğu inşa etme bayrağını yüksekte tutmakta, uluslararası ilişkilerdeki demokratikleşme eğilimine uyum sağlamakta, gerçek çok taraflılığı savunmakta ve eşitlikçi ve düzenli bir çok kutuplu dünya ile kapsayıcı ekonomik küreselleşmeyi desteklemektedir. Bu durum, uluslararası düzeni kaçınılmaz olarak daha adil ve eşitlikçi bir yöne doğru itecektir.