Sosyalizmin Başlangıç Aşaması Teorisi ve Çin’in İçine Girdiği Yeni Dönem
Marx, Lenin, Stalin, Kruşçev, Brejnev, Mao, Deng ve Xi Jinping’in Sosyalizm Düşünceleri
Yazar Zhu Jiamu, Çin Halk Cumhuriyeti Ulusal Tarih Vakfı Başkanı, Çin Sosyal Bilimler Akademisi Eski Başkan Yardımcısı
Çeviren: Ali Elik

Çin’in Yeni Demokratik Devrimi’nin zaferinin temel nedenlerinden birinin Çin toplumunun ve devriminin niteliğini berraklaştırmak ve devrim davasına rehberlik eden doğru kuramı, doğrultuyu ve politikaları bulmak olduğu kabul edilirse; o halde Çin’in Reform ve Dışa Açılma sürecinde 40 yılı aşkın kısa bir sürede dünya çapında hayranlık uyandıran başarılar elde etmesinin temel nedenlerinden biri de Yeni Çin’in mevcut gelişme aşamasındaki toplumsal niteliğini berraklaştırmak ve Reform ve Dışa Açılma davasına rehberlik eden doğru kuramı, doğrultuyu ve politikaları bulmuş olmasıdır.
Yeni Çin toplumunun niteliği sosyalizmin başlangıç aşamasıdır; Reform ve Dışa Açılma davasına rehberlik eden doğru kuram, doğrultu ve politika ise Çin’e özgü sosyalizmdir.
Xi Jinping’in “Sosyalizm komünizmin ilk aşamasıdır” ve “Çin’e özgü sosyalizm başka her hangi bir şey değil, sosyalizmdir” yolundaki önemli değerlendirmeleri uyarınca; sosyalizmin başlangıç aşaması, komünizmin ilk aşaması içinde olan bir başlangıç aşamasıdır; Çin’e özgü sosyalizm de sosyalizmin başlangıç aşamasına uyarlanan ve bu aşamanın yüce komünizm hedefine doğru ilerlemesine rehberlik eden bilimsel sosyalizmdir.
Xi Jinping, kısa bir süre önce eyalet ve bakanlık düzeyindeki üst düzey yönetici kadrolara yönelik düzenlenen “Genel Sekreter Xi Jinping’in Önemli Konuşmasının Ruhunu Öğrenmek ve Partinin 20. Ulusal Kongresini Karşılamak” konulu seminerde yaptığı konuşmada, yeni dönemde Çin’e özgü sosyalizmi sürdürme ve geliştirmenin temel kuramsal ve pratik meselelerini derinlemesine ele almış; yeni yolculukta hangi bayrağın dalgalandırılacağını, hangi yolun izleneceğini, hangi ruh haliyle ve hangi hedefe doğru ilerlemeye devam edileceğini bir kez daha açıkça ilan etmiştir.
Xi Jinping’in bu konuşması, ülke çapındaki tüm etnik gruplardan halkı Çin’e özgü sosyalizmin yeni zaferlerini kazanmak amacıyla birleştirmek ve teşvik etmek bakımından son derece büyük bir öneme sahiptir. Partinin 2049 hedefine ulaşmak ve Çin ulusunun büyük canlanmasını gerçekleştirmek uğruna mücadeleyi sürdürmek için, herkesin düşüncesini Yeni Dönemde Çin’e Özgü Sosyalizm Üzerine Xi Jinping Düşüncesi etrafında birleştirmemiz; bu düşünce aracılığıyla sosyalizmin başlangıç aşamasını ve başlangıç aşamasındaki sosyalizmi daha derinlemesine kavramamız ve ikisi arasındaki ilişkiyi fiilen berraklaştırmamız gerekmektedir.
I. Sosyalist Toplumun Başlangıç Aşaması ile İleri Aşama Arasındaki Farkı Daha Derinlemesine Kavramak
Marx ve Engels, sosyalizmi ütopyadan bilime dönüştürürken şu tespiti yapmışlardır: “Kapitalist toplum ile komünist toplum arasında, birincisinden ikincisine devrimci bir dönüşüm dönemi yer alır.” Bu dönemi komünist toplumun birinci aşaması, yani sosyalist toplum olarak adlandırmışlardır. Bu toplumun “kapitalist toplumun bağrından yeni çıkmış olduğunu, dolayısıyla her bakımdan; ekonomik, ahlaki ve zihinsel açılardan, içinden doğup geldiği eski toplumun izlerini henüz taşıdığını” açıklamışlardır.
Eski düzenin izlerinin başlıca tezahürlerinden birinin şu olduğunu belirtmişlerdir: Bu toplumda “geçerli olan ilke, meta eşdeğerlerinin mübadelesinde geçerli olan ilkenin aynısıdır; yani belirli bir biçimdeki belirli bir miktar emek, başka bir biçimdeki aynı miktar emekle mübadele edilir.” “Dolayısıyla buradaki eşit hak, ilke olarak hâlâ burjuva hakkıdır; her ne kadar ilke ile pratik burada artık birbiriyle çelişmese de… bu eşit hak her zaman bir burjuva çerçevesiyle sınırlıdır.” “Bu eşit hak, eşit olmayan emek için eşit olmayan bir haktır.”
Marx ve Engels’e göre: “Bu kusurlar, kapitalist toplumdan uzun doğum sancılarının ardından henüz doğmuş olan komünist toplumun birinci aşamasında kaçınılmazdır.” Ancak “komünist toplumun daha yüksek bir aşamasında; bireylerin işbölümüne kölece boyun eğişi ve bununla birlikte zihinsel emek ile kol emeği arasındaki karşıtlık ortadan kalktıktan sonra; emek yalnızca bir geçim aracı olmaktan çıkıp bizzat birincil yaşamsal ihtiyaç haline geldikten sonra; bireylerin çok yönlü gelişimiyle birlikte üretici güçler de arttıktan ve kolektif zenginliğin bütün pınarları gürül gürül fışkırdıktan sonra—ancak o zaman, burjuva hakkının dar ufku bütünüyle aşılabilir ve toplum kendi bayrağının üzerine şunu yazabilir: Herkesten yeteneğine göre, herkese ihtiyacına göre!”
Yukarıdaki değerlendirmeler, Marx ve Engels’in bakışına göre bu geçiş toplumunun ancak komünizmin başlangıç aşaması olabileceğini göstermektedir. Ne var ki, bu toplumun süresi gerçekte ne kadardır? İçinde farklı aşamalar var mıdır? Varsa, bu farklı aşamalar nasıl ayırt edilmelidir? Sosyalist toplum henüz ortaya çıkmadan önce bu soruları yanıtlamamışlardır ve zaten yanıtlamaları da mümkün değildi.
Marx ve Engels’in ardı ardına vefatından yirmi-otuz yıl sonra, 1917’de sosyalist toplum Rusya’da fiilen ortaya çıktı. Ancak bu aşamanın gerçekte ne kadar süreceği ve kendi içinde farklı aşamalar barındırıp barındırmadığı insanlar tarafından hâlâ tam olarak kavranamamıştı; dahası, bu süreyi kısa görme eğilimi yaygındı.
Örneğin Lenin, Ekim Devrimi’nin zaferinden sonra, o dönemin gençlerinin 10-20 yıl içinde komünist toplumda yaşayacağını söylemişti. Kısa süre sonra komünizmin gerçekleştirilmesinin o kadar kolay olmadığını fark etmiş; bu konuda hata yaptığını kabul ederek Yeni Ekonomi Politikasını (NEP) uygulamaya koymuş ve şöyle demişti: “Hiçbir sosyalist komünizmin yüksek gelişme aşamasının gelişini ‘vadetmeyi’ aklından geçirmemiştir; büyük sosyalistlerin bu aşamanın geleceğini öngörürken varsaydıkları öncüller ise ne bugünkü emek üretkenliğidir ne de toplumsal zenginlik rezervlerini ‘hiçbir sebep yokken’ çarçur etmeyi ve gerçekleştirilemez talepler öne sürmeyi çok iyi beceren bugünkü dar kafalı insandır…”
Buradaki anlam şudur: Komünist toplumun gelişi, üretici güçlerin muazzam ölçüde yükselmesinin yanı sıra, insanların ahlaki düzeyinin de muazzam biçimde yükselmesini gerektirir.
Daha sonra Stalin de aynı sabırsızlık hastalığına yakalanmış; 1936’da sosyalizmin inşa edildiğini ilan etmiş ve 1938’de sosyalizmden komünizme 5 yıl içinde geçişi önermiştir. Sovyet Büyük Anavatan Savaşı’nın ardından bir adım geri atarak 1952’de Sovyetler Birliği’nin sosyalizmden komünizme geçiş döneminde olduğunu ifade etmiştir.
Ancak Kruşçev dönemine gelindiğinde, Kruşçev yeniden aceleci bir tutum takınarak meseleyi daha mutlak bir dille ifade etmiş; 1959 yılındaki SBKP 21. Olağanüstü Kongresi’nde Sovyetler Birliği’nin komünizmin kapsamlı inşası dönemine girdiğini duyurmuştur.
Kruşçev, 1961’deki SBKP 22. Kongresi’nde ise 1980 civarında Sovyetler Birliği’nde komünist toplumun temel olarak inşa edilmiş olacağını öne sürmüştür. Onun halefleri bu aşırı pervasız söylemleri düzeltmiş olmasına karşın , Sovyetler Birliği’nin gelişmiş sosyalizmi inşa etme döneminde bulunduğu tezini ileri sürmeye devam etmişlerdir.
Yeni Çin kurulduktan sonra da sosyalist toplumdan komünist topluma geçişte benzer biçimde acelecilik sorunuyla karşılaşılmıştır. Geçiş Dönemi Genel Çizgisi uyarınca ülkemiz 1956 yılında kapitalist sanayi ve ticaretin dönüşümünü tamamlayarak Yeni Demokratik toplumdan sosyalist topluma adım atmıştır.
Ardından, 1958’deki “Büyük İleri Atılım” dalgasında “sol” aceleci, bir an önce sonuca ulaşma düşüncesi ağır basmıştır. Bu aceleciliğin bir boyutu ekonomik inşa hızını artırma, ürün miktarını çoğaltma ve “İngiltere’yi geçip Amerika’ya yetişme” telaşı; diğer boyutu ise komünizme bir an önce girme sabırsızlığıydı.
O dönemde yayımlanan bazı belgelerde “komünizmin ülkemizde gerçekleşmesinin artık uzak bir geleceğin meselesi olmadığı” belirtilmiş; hatta bazı belgelerde Üçüncü Beş Yıllık Plan’dan önce (yani 1967’ye kadar) komünizme geçileceği ileri sürülmüştür. Üst yönetim acele ettikçe taban daha da sabırsızlanmış; kimi ilçeler “koşar adım sosyalizme giriş”, “2 yılda komünizme giriş”, “200 günlük büyük taarruzla komünizme giriş” gibi sloganlar ortaya atmıştır.
Komünizm rüzgârı ve abartı dalgası gibi sorunların açığa çıkmasıyla birlikte Mao Zedung ve Parti Merkez Komitesinin diğer liderleri giderek daha sakin düşünmeye başlamışlardır. 1958 yılı sonundaki ÇKP Merkez Komitesi Çalışma Toplantısı’nda (Birinci Zhengzhou Toplantısı) Mao Zedung şunları kaydetmiştir: “Şu anda sanki komünizm ne kadar hızlı gelirse o kadar iyiymiş gibi bir sapma var. Komünizmi gerçekleştirmek aşamalı adımlarla olmalıdır.”
Toplantı kararında “mevcut aşamada hâlâ sosyalist toplumda bulunulduğu” açıkça belirtilmiştir. Hemen ardından toplanan Partinin 8. Merkez Komitesi 6. Genel Kurulunda Mao Zedung yeniden konuşmuş ve şöyle demiştir: “Biz şu anda hem yoksul hem bilgisiziz; üstelik bir de yoksul ve zayıfız. Şimdi meseleler fazlasıyla şişiriliyor; bence bu durum gerçeklere uymuyor, nesnel gerçekliği yansıtmıyor.”
Mao: Az Gelişmiş Sosyalizm Aşamasındayız
Hatta Mao 1959 yılı sonunda dar kapsamlı bir toplantıda şunları ifade etmiştir: “Sosyalizm aşaması da kendi içinde iki aşamaya ayrılabilir; birinci aşama az gelişmiş sosyalizm, ikinci aşama ise nispeten gelişmiş sosyalizmdir.” Ne var ki bu düşünce yalnızca bir anlık bir parlama olarak kalmış ve kapsamlı biçimde geliştirilememiştir.
Daha sonra Mao Zedung, “sosyalist toplumun oldukça uzun bir tarihsel aşama olduğunu” doğru biçimde saptamıştır. 1962’de Partinin 8. Merkez Komitesi 10. Genel Kurulu sonuç bildirisini revize ederken, “Bu dönem birkaç on yıla, hatta daha fazla zamana ihtiyaç duyacaktır” demiştir. 1964 yılında “Dokuz Eleştiri” metnini gözden geçirirken ise “sosyalizmin inşasının birkaç on yıl içinde olamayacağını, başarıya ulaşmak için yüz ila birkaç yüz yıllık bir zamana ihtiyaç duyulduğunu; zaman meselesinde hazırlıkları kısa tutmaktansa uzun tutmanın daha doğru olduğunu” vurgulamıştır. Mao başlangıçta sosyalizmin uzun zaman alacağını söylerken meseleye esas olarak ekonomik inşa zaviyesinden yaklaşmış ve şöyle demiştir: “Büyük bir sosyalist ülke inşa etmemiz, muhtemelen elli yıl, yani on adet beş yıllık plan sonrasında aşağı yukarı tamamlanmış olur”; “Ülkemizde güçlü bir sosyalist ekonomi inşa etmenin yüz yılı aşkın bir zaman alacağını tahmin ediyorum”; “Çin’in nüfusu çok, temeli oldukça zayıf, ekonomisi geridir; üretici güçleri büyük ölçüde geliştirmek, dünyanın en gelişmiş kapitalist ülkelerine yetişmek ve onları geçmek için yüz yılı aşkın bir süre geçmedikçe bunun mümkün olamayacağı kanaatindeyim.”
Ancak 1962’den sonra, Mao sosyalist toplum inşasının uzun erimliliğini açıklarken yaklaşımı kademeli olarak ekonomik inşanın önemi yerine sınıf mücadelesine vurgu yapmaya başlamış ve “burjuva hakkına” kaymış; uzun zamana ihtiyaç duyulmasının temel nedeninin sınıfların ve sınıf mücadelesinin ortadan kaldırılması ile “burjuva hakkının” tasfiyesi olduğunu, dolayısıyla sürenin kısa olamayacağını savunmuştur.
Örneğin 1974 yılı sonunda Başbakan Zhou Enlai ile yaptığı görüşmede şöyle demiştir: “Ülkemizde şu an meta sistemi uygulanmaktadır, ücret sistemi de eşitlikçi değildir; sekiz dereceli ücret sistemi vb. vardır. Bunlar ancak proletarya diktatörlüğü altında sınırlandırılabilir. Dolayısıyla Lin Biao gibiler iktidara gelirse kapitalist sistemi getirmeleri çok kolay olur.” Aslında bu iki yaklaşım da büsbütün temelsiz değildir; asıl sorun sosyalizm dönemindeki temel çelişki ve temel görevin ne olduğuna dair yapılan tespitte ortaya çıkmıştır. Yani asıl görev üretici güçleri geliştirmek midir, yoksa sınıf mücadelesini kavramak mıdır? Bununla birlikte, “Kültür Devrimi” “mücadele, eleştiri ve dönüşüm” aşamasına girdiğinde, ekonomik planların hazırlanmasından söz ederken şu sözü de sarf etmiştir: “Birçok alanda reforma ihtiyaç var; sosyalizmin nasıl kurulacağını ise gerçekten bilmiyoruz.” Görülüyor ki, hangi açıdan bakılırsa bakılsın, Mao Zedung sosyalizmden komünizme geçişin çok uzun zaman alacağının ve araştırılması gereken pek çok meselenin bulunduğunun farkına varmıştı.
Reform ve Dışa Açılma’dan sonra Deng Xiaoping, dünya sosyalist hareketinin ve özellikle Çin’in sosyalist pratiğinin muhasebesini yaparak Mao Zedung’un söz konusu düşüncelerini daha da geliştirmiş ve şöyle demiştir: “Sosyalizm nedir, Marksizm nedir? Geçmişte bu konudaki anlayışımız bütünüyle berrak değildi. Marksizm en çok üretici güçleri geliştirmeye önem verir. Biz sosyalizmin komünizmin ilk aşaması olduğunu söylüyoruz; komünizmin ileri aşamasında ise herkesten yeteneğine göre alınacak, herkese ihtiyacına göre dağıtım yapılacaktır; bu da toplumsal üretici güçlerin ileri düzeyde gelişmesini ve toplumsal maddi zenginliğin azami ölçüde bollaşmasını gerektirir. Dolayısıyla sosyalizm aşamasının en temel görevi üretici güçleri geliştirmektir; sosyalizmin üstünlüğü nihai tahlilde üretici güçlerinin kapitalizmden daha hızlı ve daha yüksek düzeyde gelişmesinde ve üretici güçlerin gelişmesi temelinde halkın maddi ve kültürel yaşamının sürekli olarak iyileştirilmesinde somutlaşmalıdır.” Partimiz Merkez Komitesi, onun bu düşüncesinden esinlenerek sosyalizmin başlangıç aşaması kuramını ortaya koymuştur.
“Sosyalizmin başlangıç aşaması” kavram olarak ilk kez “Partinin Kuruluşundan Bu Yana Bazı Tarihsel Sorunlar Hakkında Karar”da (bundan böyle 1981 “Tarihsel Kararı” olarak anılacaktır) yer almış, ancak kapsamlı olarak işlenmemiştir. 1987 yılında toplanan Partinin 13. Ulusal Kongresi Raporu’nda bu mesele somut olarak açıklanmış ve şu saptama yapılmıştır: Sosyalizmin başlangıç aşaması “yargısı iki katmanlı bir anlam içerir. Birincisi, toplumumuz halihazırda sosyalist bir toplumdur. Sosyalizmi kararlılıkla sürdürmeli, ondan sapmamalıyız. İkincisi, ülkemizin sosyalist toplumu henüz başlangıç aşamasındadır. Bu gerçeklikten hareket etmek zorundayız; bu aşamayı kesinlikle atlayamayız.” Kapitalizmden komünizme geçişin tarihsel aşaması olan komünizmin ilk aşaması içinde yeni bir başlangıç aşamasının tanımlanması, kuşkusuz bilimsel sosyalizm açısından büyük bir kuramsal yeniliktir.
Daha sonra Partinin 15. Ulusal Kongresi Raporu, sosyalizmin başlangıç aşamasına dair normatif bir tanım getirerek şöyle demiştir: “Sosyalizmin başlangıç aşaması; az gelişmişlik durumundan kademeli olarak kurtulma ve sosyalist modernleşmeyi temel olarak gerçekleştirme tarihsel aşamasıdır; tarım nüfusunun çok büyük bir paya sahip olduğu ve esasen kol emeğine dayanan bir tarım ülkesinden, tarım dışı nüfusun çoğunlukta olduğu, modern tarım ve modern hizmet sektörlerini içeren sanayileşmiş bir ülkeye kademeli olarak dönüşme tarihsel aşamasıdır; doğal ekonomi ve yarı doğal ekonominin büyük pay tuttuğu bir yapıdan, piyasalaşma derecesi yüksek bir ekonomiye kademeli olarak geçişin tarihsel aşamasıdır; okuma yazma bilmeyen ve yarı okur-yazar nüfusun büyük oran oluşturduğu, bilim, teknoloji, eğitim ve kültürün geride kaldığı bir durumdan, bilim, teknoloji, eğitim ve kültürün nispeten geliştiği bir duruma kademeli olarak evrilme tarihsel aşamasıdır; yoksul nüfusun büyük bir oran teşkil ettiği ve halkın yaşam standartlarının nispeten düşük olduğu bir seviyeden, tüm halkın nispeten müreffeh olduğu bir seviyeye kademeli olarak ilerleme tarihsel aşamasıdır; bölgeler arası ekonomik ve kültürel dengesizliğin çok derin olduğu bir yapıdan, öncelikli ve ardıl kalkınma süreçleriyle dengesizliklerin kademeli olarak daraltıldığı bir tarihsel aşamadır; reform ve arayışlar yoluyla nispeten olgun, dinamik bir sosyalist piyasa ekonomisi sisteminin, sosyalist demokratik siyasal sistemin ve diğer alanlardaki kurumsal yapıların kurulması ve yetkinleştirilmesi tarihsel aşamasıdır; geniş halk kitlelerinin Çin’e özgü sosyalizmi inşa etme ortak ülküsünü zihinlerine sağlamca yerleştirdiği, kendi gücüne dayanarak azimle ilerlediği, kararlılıkla atılım yaptığı, zorluklarla mücadele ettiği, tutumlu biçimde ülkeyi inşa ettiği, maddi medeniyeti inşa ederken aynı zamanda manevi medeniyeti inşa etmek için gayret gösterdiği tarihsel aşamadır; dünyadaki ileri düzeyle olan farkı kademeli olarak kapatma ve sosyalizm temelinde Çin ulusunun büyük canlanmasını gerçekleştirme tarihsel aşamasıdır.” Bu tanımdan da anlaşılacağı üzere, sosyalizmin başlangıç aşaması da tıpkı sosyalizm aşamasının bütünü gibi oldukça uzun bir tarihsel aşamadır ve süresi asla hafife alınmamalıdır.
Sosyalizmin başlangıç aşaması ile Çin’e özgü sosyalizm birbiriyle bağlantılı olmakla birlikte tamamen aynı kavramlar değildir. İlki toplumsal formasyonu ifade ederken, ikincisi bu toplumsal formasyona karşılık gelen kuramsal dizgeyi, kurumsal dizgeyi, temel doğrultuyu ve politikalar bütününü ifade eder. Çin’in sosyalist dönüşümü tamamlamasından bu yana sosyalizmin başlangıç aşamasına girmiş olduğu söylenebilir; ancak Çin’e özgü sosyalizmin fiilen hayata geçirilmesi Partinin 11. Merkez Komitesi 3. Genel Kurulundan sonra gerçekleşmiştir.
Çin’e özgü sosyalizm kavramı ilk olarak Deng Xiaoping’in “Çin Komünist Partisi On İkinci Ulusal Kongresi Açış Konuşması”nda yer almıştır. Ne var ki hem açış konuşmasında hem de 12. Kongre Raporu’nda bu kavrama ilişkin kapsamlı bir kuramsal çözümleme yapılmamıştır. Partinin 13. Ulusal Kongresinden 16. Ulusal Kongresine kadar yapılan her kongrede Çin’e özgü sosyalizme dair tanımlar verilmiş ve açıklamalar getirilmiş olsa da, kavramın özü kesin ifadelerle tam olarak özetlenememiştir. Eksiksiz ifade ancak Partinin 17. Ulusal Kongresi Raporu’nda ortaya konmuştur. Rapor şunu vurgulamıştır: “Çin’e özgü sosyalizm yolu; Çin Komünist Partisi liderliğinde, temel ulusal koşullara dayanarak, ekonomik inşayı merkez alarak, Dört Temel İlkeye bağlı kalarak, Reform ve Dışa Açılmayı kararlılıkla sürdürerek, toplumsal üretici güçleri özgürleştirmek ve geliştirmek, sosyalist sistemi pekiştirmek ve yetkinleştirmek, sosyalist piyasa ekonomisini, sosyalist demokratik siyaseti, ileri sosyalist kültürü ve sosyalist uyumlu toplumu inşa etmek, müreffeh, demokratik, uygar ve uyumlu bir modern sosyalist ülke inşa etmektir.” Partinin 18. Ulusal Kongresi bu temeli daha da zenginleştirerek “sosyalist ekolojik medeniyetin” inşasını ve “insanın çok yönlü gelişimini teşvik etmeyi ve tüm halkın ortak refahını kademeli olarak gerçekleştirmeyi” eklemiştir. Partinin 19. Ulusal Kongresi ise Çin’e özgü sosyalizmin genel düzenini, stratejik düzenini ve en temel niteliğini tanımlamış, böylece Çin’e özgü sosyalizm kavramını yetkinliğe ulaştırmıştır. Bütün bu değerlendirmeler göstermektedir ki, sosyalizmin başlangıç aşaması ne kadar uzunsa, Çin’e özgü sosyalizmin yolu da o denli uzundur.
II. Sosyalizmin Başlangıç Aşaması İçindeki Farklı Evrelerin Ayrımını Daha Derinlemesine Kavramak
1997 yılında Partinin 15. Ulusal Kongresi Çin’in hâlâ ve uzun süre boyunca sosyalizmin başlangıç aşamasında bulunacağını vurguladığında, Çin’in gayrisafi yurt içi hasılası (GSYİH) dünyada henüz yedinci sıradaydı. Oysa 2010 yılına gelindiğinde Çin’in GSYİH’si Japonya’yı geride bırakarak dünyada ikinci sıraya yerleşti. Bu koşullar altında Çin’in hâlâ ve uzun süre boyunca sosyalizmin başlangıç aşamasında bulunmaya devam ettiği söylenebilir mi?
Xi Jinping, 2017 yılında Partinin 19. Ulusal Kongresi’nde “Çin’e özgü sosyalizmin yeni bir döneme girdiğini, bunun ülkemizin kalkınmasındaki yeni tarihsel yönelim olduğunu” belirtmiş; ancak aynı zamanda şu gerçeğin altını çizmiştir: “Ülkemizin hâlâ ve uzun süre boyunca sosyalizmin başlangıç aşamasında olduğu yolundaki temel ulusal koşul değişmemiştir; ülkemizin dünyanın en büyük gelişmekte olan ülkesi olduğu uluslararası konumu değişmemiştir.” 2020 yılında toplanan Partinin 19. Merkez Komitesi 5. Genel Kurulu da ülkemizin yüksek kaliteli kalkınma aşamasına geçtiğine işaret etmiş, “yeni kalkınma aşaması” kavramını ortaya koymuş; fakat aynı zamanda ülkemizin hâlâ ve uzun süre sosyalizmin başlangıç aşamasında bulunduğu olgusunu yinelemiştir. Bu değerlendirmeler, sosyalizmin başlangıç aşamasının çok uzun süreceğini ve bu aşamanın sona erdiğinin kolayca söylenemeyeceğini göstermektedir. Ancak bu aşama donmuş ve değişmez bir yapı değildir; sürekli gelişen ve dönüşen bir süreçtir ve kendi içinde de farklı evreleri barındırır. Çin’e özgü sosyalizmin yeni bir döneme girdiğini vurgulamak, sosyalizmin başlangıç aşaması içinde yeni bir evrenin doğduğu anlamına gelir. Kalkınma açısından bakıldığında bu evre; yeni kalkınma anlayışını uygulamayı, yeni bir kalkınma düzeni kurmayı ve yüksek kaliteli kalkınmayı ilerletmeyi ana tema edinen bir evredir. Sosyalizmin başlangıç aşaması içinde farklı evrelerin ayrıştırılması, hiç şüphesiz bilimsel sosyalizme kazandırılmış bir diğer büyük kuramsal yeniliktir.
Parti Merkez Komitesinin ilgili değerlendirmelerine bakıldığında, Partinin 18. Ulusal Kongresinden bu yana Çin’de sosyalizmin başlangıç aşaması içinde yeni bir evrenin ortaya çıktığı yargısına varılmasının başlıca dayanakları şunlardır:
İlk olarak, toplumun temel çelişkisi; halkın her geçen gün artan maddi ve kültürel ihtiyaçları ile geri kalmış toplumsal üretim arasındaki çelişkiden, halkın her geçen gün artan güzel bir yaşam ihtiyacı ile dengesiz ve yetersiz gelişme arasındaki çelişkiye dönüşmüştür.
İkinci olarak, orta halli refah toplumunun (Xiaokang) her bakımdan inşası hedefi planlandığı üzere gerçekleştirilmiştir. Gayrisafi yurt içi hasıla 100 trilyon yuan barajını aşmış, kişi başına düşen GSYİH 10 bin doların üzerine çıkmış, kırsal kesimdeki yoksul nüfusun tamamı yoksulluktan kurtarılmış, yükseköğretim yaygınlaşma aşamasına girmiş, dünyanın en geniş ölçekli sosyal güvenlik sistemi tesis edilmiştir. Temel sağlık sigortası nüfusun yüzde 90’ından fazlasını kapsamakta, temel emeklilik sigortası yaklaşık 1 milyar insanı güvence altına almaktadır. Ülkenin kapsamlı ulusal gücü yeni bir basamağa sıçramış, ekonomimizin dünya ekonomisi içindeki payı yüzde 11,3’ten yüzde 18,45’e yükselmiştir. Beşerî kaynaklarımız zengin, pazar alanımız geniştir; ekolojik çevre belirgin biçimde iyileşmiş ve kalkınma direncimiz güçlenmiştir.
Son olarak, dışa açılma sürekli genişlemiş; çok yönlü, çok katmanlı ve bütünlüklü bir dışa açılma yapısı teşekkül etmiştir. Kuşak ve Yol’un ortak inşası istikrarlı biçimde ilerletilmekte; ülkemizin uluslararası etkisi, çekim gücü ve şekillendirici rolü daha da artmakta, dünya sahnesinin merkezine her geçen gün daha fazla yaklaşmaktadır. Aynı zamanda ulusal savunma inşasının düzeyi çarpıcı biçimde yükselmiş, ordunun teşkilat yapısında köklü dönüşümler gerçekleşmiş, ulusal güvenlik her yönüyle tahkim edilmiş, toplum uyum ve istikrarını korumuştur. Sosyalist Çin, dünya sahnesinde çok daha görkemli bir duruşla yükselmektedir.
Mademki 21. yüzyılın ikinci on yılında ülkemizin temel çelişkisi, ekonomik gücü, halkın yaşam standartları ve uluslararası konumu geçmişe kıyasla bariz biçimde değişmiş ve belirgin evre özellikleri sergilemiştir; o halde neden Çin’in sosyalist toplumun yeni bir aşamasına ya da sosyalizmin ileri aşamasına girdiği söylenememekte, ısrarla sosyalizmin başlangıç aşamasının yeni bir evresine girildiği vurgulanmaktadır? Bu tutum aşırı temkinli veya aşırı muhafazakâr bir yaklaşım mıdır?
Partinin 19. Merkez Komitesi 5. Genel Kurulu bu soruya derinlemesine bir analiz ve açık bir yanıt getirmiştir. Ülkemizin yeni bir kalkınma aşamasına girmiş olmasına rağmen; “dengesiz ve yetersiz gelişme sorununun hâlâ göze çarptığı, kilit alanlar ile can alıcı halkalardaki reform görevlerinin ağırlığını koruduğu, inovasyon kapasitesinin yüksek kaliteli kalkınma gereksinimlerini henüz karşılayamadığı, tarımsal temelin henüz sağlamlaşmadığı, kır-kent ile bölgeler arasındaki kalkınma ve gelir dağılımı eşitsizliğinin büyük olduğu, ekolojik çevrenin korunmasında daha katedilecek çok yol bulunduğu, halkın geçim güvencesinde eksiklikler olduğu ve toplumsal yönetimde zayıf halkaların sürdüğü” belirtilmiştir. Bir başka deyişle, ülkemiz henüz sosyalizmin ileri aşamasına ulaşmamıştır. Bu bağlamda, göz ardı edilemeyecek şu hususların da hesaba katılması gerektiği kanısındayım:
1. Çeşitli Göstergelerin Kişi Başına Düşen Miktarı Hâlâ Nispeten Düşüktür
Çin, onlarca yıllık planlı doğum politikası neticesinde nüfus artış hızını büyük ölçüde düşürmüş ve bu politika uygulanmasaydı doğacak yaklaşık 200 milyonluk nüfus artışının önüne geçmiş olmasına karşın; halihazırda 1,4 milyarı aşkın nüfusuyla dünyanın birinci nüfus devi konumunu korumaktadır. Reform ve Dışa Açılma’dan bu yana Çin ekonomisi hızla büyümüş, GSYİH büyüklüğü açısından dünyada onuncu sıradan ikinci sıraya yükselmiştir; ancak kişi başına düşen 11.400 dolarlık gelir dünya ortalaması seviyesini henüz yeni yakalamıştır. Bu miktar, yüksek gelirli ülkelerin kişi başına ortalamasının dörtte birinden azına, ABD’nin kişi başına düşen gelirinin ise yalnızca altıda birine tekabül etmekte olup dünyadaki 200’ü aşkın ülke ve bölge sıralamasında yaklaşık 60. sırada yer almaktadır. Birçok ürünün toplam üretim miktarı dünya sıralamasında en önlerde yer alsa da kişi başına hesaplandığında oldukça düşük kalmaktadır. Örneğin, 2021 yılında ülkemizin çelik üretimi 1 milyar tona ulaşmış ve dünya çelik üretiminin yarısından fazlasını karşılamıştır; ancak kişi başına düşen üretim yalnızca 700 küsur kilogram olup Japonya ve Güney Kore ile ancak eşdeğer düzeydedir. Ülkemizin tahıl üretimi 680 milyon tona ulaşarak dünya tahıl üretiminin yaklaşık dörtte birini oluşturmuş ve ABD’den 100 milyon ton daha fazla gerçekleşmiştir; buna karşın kişi başına düşen üretim miktarı ABD’nin ancak dörtte birinden biraz fazlasına denk gelmektedir. Üstelik 2021 yılında ülkemiz 90 milyon tonu soya fasulyesi ve 70 milyon tonu tahıl olmak üzere toplam 160 milyon ton tarım ürünü ithal etmiştir.
2. Ekonomik Büyümenin Tarzı ve Yapısı Henüz Yeterince Rasyonel Değildir
Dünya ülkeleriyle kıyaslandığında son on yıllarda Çin’in ekonomik büyüme hızı çok yüksek olmuşsa da, büyüme tarzı genel olarak hâlâ görece kaba (ekstansif) niteliktedir; yapısal olarak rasyonellikten uzaktır ve kalkınmadaki dengesiz, uyumsuz ve sürdürülemez sorunlar hâlâ belirgindir.
İlk olarak, ekonomik büyüme uğruna feda edilen kaynak, çevre ve ekolojik bedel fazlasıyla ağırdır. Hızlı kentleşme ve sanayileşmeyle birlikte ekilebilir araziler, su kaynakları ve ekolojik çevre üzerindeki baskı giderek ağırlaşmaktadır. Örneğin son yıllarda enerji tasarrufu, emisyon azaltımı ve ekolojik koruma alanlarında yoğun çaba harcanmış ve dikkat çekici sonuçlar alınmış olsa da, kişi başına düşen birim GSYİH enerji tüketimi hâlâ dünya ortalamasının 1,5 katıdır. Kişi başına düşen karbondioksit emisyonu gelişmiş ülkelerin ve hatta dünya kişi başı ortalamasının altında bulunsa da mutlak salım miktarı küresel ölçekte birinci sıraya yükselmiştir. Yapılan ölçümlere göre, 1980’lerden bu yana Çin’de havza alanı 100 kilometrekareyi aşan 50 bin nehrin yarısından fazlası kurumuş; geriye kalan 23 bin nehrin yüzde 40’ı kirlenmiş ve bunların yüzde 20’sinin suyu tamamen içilemez hale gelmiştir. Bunun yanı sıra, ekilebilir araziler yalnızca kentsel ve ulaştırma altyapı inşasının baskısına maruz kalmamakta, aynı zamanda birim alana düşen kimyasal gübre kullanımı dünya ortalamasının 3,7 katına ulaşmaktadır. Tarım ilaçları yüksek toksisite, yüksek kalıntı ve yüksek kirlilik barındırmakla kalmayıp bunların etkin kullanım oranı gelişmiş ülkelerin yarısının dahi altındadır. Ayrıca ekilebilir arazilerin yüzde 20’sinde ağır metal oranı sınır değerleri aşmaktadır. Fazla enerji tüketen ve ağır kirlilik yaratan işletmeleri azaltmak ile sanayiyi geliştirmek ve tam istihdamı sağlamak arasında bir çelişki mevcuttur; tahıl üretimini artırmak ve birim alan verimini yükseltmek ile kimyasal gübre ve tarım ilacı kullanımını azaltmak arasında da benzer bir gerilim bulunmaktadır. Bu sorunların çözümü, yüksek teknolojili ürünlerin araştırılıp geliştirilmesi, üretilmesi ve yaygınlaştırılması sürecini zorunlu kılmaktadır.
İkinci olarak, ekonomik kalkınmanın kalitesi ve verimliliği yeterince yüksek değildir; emek üretkenliği gelişmiş ülkelerin gerisindedir; mükerrer yatırımlar ve orta-alt kademe üretim kapasitesi fazlalığı ciddiyetini korumaktadır. Bir yandan plansız fabrika kurulumları ve yıkıcı rekabet neticesinde çelik sanayisinin kâr marjları düşerken borç yükü artmakta ve kurulu kapasite büyük ölçüde atıl kalmaktadır; diğer yandan her yıl yurt dışından büyük miktarlarda kaliteli ve nitelikli özel çelik ithal edilmektedir.
Son olarak, hanehalkı gelir dağılımı sorunu belirgindir; kır ile kent, doğu ile batı bölgeleri arasındaki kalkınma farkları ve yüksek ile düşük gelirli kesimler arasındaki gelir uçurumu derinliğini korumaktadır. Ulusal İstatistik Bürosu ile yerli ve yabancı araştırma kuruluşlarının açıkladığı Gini katsayıları tam olarak örtüşmese de tüm veriler uluslararası kabul görmüş 0,4’lük gelir uyarı eşiğinin üzerindedir. Partinin 18. Ulusal Kongresinden bu yana aralıksız sürdürülen yoksullukla mücadele taarruzu sonucunda 2020 yılı itibarıyla kırsal yoksul nüfusun tamamı yoksulluktan kurtarılmıştır; ancak yoksulluktan çıkış standardı genel olarak 2014 yılında belirlenen kişi başı yıllık 2.800 yuan düzeyindedir. Ülke nüfusunun yaklaşık yarısının aylık geliri 1.000 yuanın altındadır. Kentsel ve kırsal hanehalkı gelir farkı hâlâ 2,5:1 oranından büyüktür. Pek çok bölgede kırsal altyapı yetersiz kalmakta, sosyal güvenlik seviyesi de görece düşük seyretmektedir.
3. Bilimsel ve Teknolojik İnovasyon Kapasitesi Henüz Yeterince Güçlü Değildir
Bugün Çin, küresel ihracat pazarındaki payı bakımından birinci sırada yer alan yaklaşık 1.500 civarında ürüne sahiptir; ancak bu ürünlerin çekirdek teknolojileri, kritik bileşenleri ve tasarım yazılımları büyük oranda Çin’in elinde değildir. Bu ürünlerin imalatında kullanılan üst düzey çipler ve teçhizat da büyük ölçüde ithal edilmektedir. Birçok Çin-yabancı ortak girişiminde üretim Çin’de yapılırken teknoloji ve patentler yabancı ortakların mülkiyetinde kalmakta; bu durum Çin’i uzun süre imalat sanayisinin orta-alt kademesinde tutmakta ve kârın aslan payı karşı tarafa gitmektedir. Giyim, ayakkabı ve şapka gibi teknoloji yoğunluğu düşük tüketim mallarında dahi pek çok patent ve marka yabancılara aittir. Tarımdaki bazı nitelikli tohumların ve ileri işleme ürünlerinin iç pazarı da çokuluslu şirketlerin kontrolü altındadır. Çin’in toplam Ar-Ge harcamalarının GSYİH içindeki payı yıldan yıla artsa da, gelişmiş ülkelerin seviyesinin hâlâ oldukça gerisindedir.
4. Çin’in Kalkınmasını Engelleyen Yurt İçi ve Uluslararası Unsurlar Hâlâ Fazladır
İlk olarak, Çin’in onlarca yıl boyunca uyguladığı planlı doğum politikası ve insanların doğurganlık anlayışındaki değişimlerle birlikte doğum oranı sürekli düşüş kaydetmiş; bu durum Çin’in çalışma çağındaki nüfusunun 2011’den itibaren negatif artış göstermesine yol açmış ve toplum yaşlanma sürecine girmiştir. Halihazırda 14 yaş altı nüfusun oranı dünya ortalamasının altına inmişken, yaşlı nüfusun payı dünya ortalamasının üzerine çıkmıştır. 2020 yılında 60 yaş üzeri nüfus yüzde 18,7’yi, 65 yaş üzeri nüfus yüzde 13,5’i aşmış; 80 yaş üzerindeki yurttaşların sayısı 35,8 milyona ulaşmıştır.
İkinci olarak, işgücü ücretlerinin hızla artması, arsa maliyetlerinin yükselmesi, çevre koruma kriterlerinin gittikçe sıkılaşması şirketlerin maliyet baskısını sürekli artırmakta; bu da bazı yabancı sermayeli işletmelerin ve hatta yerli özel teşebbüslerin maliyetlerin görece daha düşük olduğu ülke ve bölgelere yönelmesine neden olmaktadır.
Son olarak, 2008 kapitalist finansal krizinin ve borç krizinin etkileri bugüne kadar tamamen ortadan kaldırılamamış, üstelik yeni kriz belirtileri baş göstermiştir. Bu durum dünya ekonomik büyümesinde durgunluğa yol açmış, Batılı gelişmiş ülkelerde korumacılığın her türü tırmanışa geçmiş, dünya ekonomisindeki istikrarsızlık ve belirsizlikler keskinleşmiş ve uluslararası ticaret sürtüşmeleri şiddetlenmiştir. Tüm bu olgular, Çin’in ekonomik kalkınması ve kamu gelirleri üzerinde aşağı yönlü baskı oluşturarak olumsuz etkenler yaratmaktadır.
5. Sanayileşme ve Modernleşmenin Ölçütleri Ekonomik ve Teknolojik Gelişmelerle Birlikte Değişmektedir
Sanayileşme ve modernleşme hem belirli sınırları olan hem de dinamik nitelik taşıyan kavramlardır; bunların içeriği ve ölçütleri insanlığın ekonomik, teknolojik ve toplumsal ilerlemesine paralel olarak dönüşmektedir. Sanayileşme standardına ulaşılıp ulaşılmadığı genellikle üretim araçlarının durumuna bakılarak tayin edilir. 18. yüzyıldaki Avrupa Sanayi Devrimi’nden bu yana sanayileşme süreci mekanizasyon, elektrifikasyon ve dijitalleşme aşamalarından geçmiştir. 21. yüzyıla girildiğinde ise 3B baskı, nesnelerin interneti, bulut bilişim ve robotik gibi teknolojilerle simgelenen ve Dördüncü Sanayi Devrimi olarak adlandırılan akıllı üretim dönemi ortaya çıkmıştır. Her bir sanayi devrimi, yaşandığı dönemin sanayileşme standartlarını yukarı taşımıştır. Örneğin Birinci Sanayi Devrimi sırasında fabrikalarda ve ulaşım araçlarında buhar makinesinin kullanılması sanayileşme sayılmaktaydı; ancak İkinci Sanayi Devrimi’ne gelindiğinde buhar makinesi kullanımı artık sanayileşmenin bir göstergesi olmaktan çıkmıştı. 1970’lerden bu yana bilişim teknolojileri, uzay teknolojisi, nanoteknoloji, biyoteknoloji ve yeni enerji teknolojileri filizlenmiş; kimi çevreler bu dönemi bilişim çağı, bilgi ekonomisi, dijital ekonomi veya sanayi sonrası dönem olarak adlandırmıştır. Böylesi bir konjonktürde, bir ülkenin sanayileşmeyi gerçekleştirip gerçekleştirmediğini ölçerken bu yeni teknolojilerin getirdiği köklü değişimleri hesaba katmamak mümkün değildir. Örneğin, bilgisayar teknolojisinin böylesine yaygınlaştığı günümüzde, şayet sanayi üretiminde bu teknolojiye yer verilmiyorsa, takım tezgâhlarında otomasyon ve dijitalleşme sağlanamamışsa, sanayi üretim değeri gayrisafi millî hasıla içinde ağırlıklı paya sahip olsa bile o ülkenin sanayileşmeyi tamamladığını söylemek güçtür. Dahası, gelişmiş ülkeler 1960’ların sonlarında sanayisizleşme kulvarına girmiş; ekonomide hizmet sektörünün payı sürekli yükselirken sanayinin payı istikrarlı biçimde düşmüştür. Bu durumda bir ülkenin sanayileşip sanayileşmediğini tayin ederken sanayinin ekonomi içindeki salt oransal büyüklüğünü temel almak doğru bir yaklaşım olamaz. Geçtiğimiz yıllarda Çin’in sanayi katma değeri GSYİH’sinin yüzde 50’sini oluştururken bu oran ABD’de yüzde 26 idi; yalnızca bu veriye bakarak Çin’in sanayileşme derecesinin ABD’den daha yüksek olduğunu iddia edemeyiz. Bugün kimi gelişmiş ülkeler “yeniden sanayileşme” sloganını öne sürse de, bu sanayileşmenin içeriği geçmiştekinden bütünüyle farklıdır.
Modernleşme ölçütünün içeriği ise sanayileşmeden çok daha karmaşık ve zengindir. Ülkemiz 1960’lardan itibaren sanayileşmeyi gerçekleştirme sloganı yerine sanayi, tarım, ulusal savunma ile bilim ve teknolojiyi içeren “Dört Modernizasyon” hedefini koymuştur. Uluslararası kabul gören modernleşme standartları, yalnızca üretici güçlerin gelişmişlik düzeyine bakmakla yetinmez; aynı zamanda toplumsal ilerlemeyi, insani gelişimi ve ekolojik çevrenin durumunu da değerlendirir. Dolayısıyla çağımızda bir ülkenin modernleşme standardına ulaşıp ulaşmadığını ölçmek; ekonomik ve teknolojik gücünün inovasyon odaklı ülkelerin en ön saflarında yer alıp almadığına, halkın eşit katılım ve eşit gelişme haklarının eksiksiz güvence altına alınıp alınmadığına, hukuk devleti, hukuka bağlı hükümet ve hukuk toplumunun temel olarak inşa edilip edilmediğine, toplumsal uygarlık düzeyinin yeni bir yüksekliğe ulaşıp ulaşmadığına, ülkenin kültürel yumuşak gücünün belirgin biçimde tahkim edilip edilmediğine, halkın yaşamının daha da müreffeh hale gelip gelmediğine, orta gelir grubunun oranının belirgin biçimde yükselip yükselmediğine, kır-kent ile bölgeler arasındaki kalkınma farkı ve hanehalkı yaşam standartları farkının hissedilir biçimde daralıp daralmadığına, modern toplumsal yönetim mimarisinin temel olarak kurulup kurulmadığına, toplumun hem dinamik hem de uyumlu ve düzenli olup olmadığına ve ekolojik çevrenin köklü biçimde düzelip düzelmediğine bakmayı gerektirir. Özetle, maddi medeniyetin, siyasal medeniyetin, manevi medeniyetin, toplumsal medeniyetin ve ekolojik medeniyetin bir bütün olarak yükselip yükselmediğine bakılmalıdır. Tam da bu nedenle ülkemiz, 21. yüzyılın başlarında 2020 yılına kadar sanayileşmeyi temel olarak tamamlama hedefini koymuşken; 2017 yılındaki Partinin 19. Ulusal Kongresi temel sosyalist modernleşmeyi gerçekleştirme ufkunu 2035 yılına çekmiş ve 21. yüzyılın ortasında ülkemizi müreffeh, demokratik, uygar, uyumlu ve güzel bir modern sosyalist güç haline getirme hedefini açıkça ilan etmiştir.
Yukarıda yapılan açıklamalar, çağdaş Çin’in 70 yılı aşkın çabası sonucunda kapsamlı ulusal gücünü muazzam ölçüde tahkim ettiğini, toplumsal üretici güçler seviyesini genel olarak belirgin biçimde yükselttiğini ve 21. yüzyılın ikinci on yılında Çin’e özgü sosyalizmin yeni dönemine ve Çin kalkınmasının yeni aşamasına adım attığını göstermektedir. Ne var ki, bu yeni kalkınma evresi gelişmişlik düzeyi açısından hâlâ son derece yetersizdir; günümüz dünyasının ileri seviyesiyle arasında hâlâ büyük bir mesafe bulunmaktadır ve gelişmiş ülkelere yetişmek için katedilmesi gereken daha çok uzun bir yol vardır. Dolayısıyla bu yeni gelişme evresi, sosyalist toplumun ileri aşaması değil; ancak sosyalizmin başlangıç aşaması içindeki daha üst bir evre olabilir.
Kaynak Dünya Sosyalizmi İncelemeleri Dergisi, 2022 Yılı 11. Sayı
