Bugünkü Sosyalist Ülkelerdeki Ekonomik Sistemin Tanımı

Cem Kızılçeç, Kasım 2026

Giriş 

Bugün Türkiye’deki sosyalist parti ve çevrelerde en yaygın savunulan görüş meta ekonomisinin veya Pazar ekonomisinin kapitalizme ait bir ekonomik mekanizma olduğu ve sosyalizmle kesinlikle bağdaşmayacağı yönündedir. Pazardaki rekabetin sosyalizmin temel niteliği ile uyuşmadığı da ileri sürülmektedir. Bu görüşe göre Marx’ın da savunduğu gibi ve eski Sovyetler Birliği- Çin ekonomilerinde olduğu gibi hakiki bir sosyalist ülkede ekonomik sistem emredici planlama mekanizması ile yönetilmesi gereklidir, ve bugünkü sosyalist ülkeler Pazar ekonomisi mekanizmasını uygulamaktan acilen vazgeçmeli ve eski yola dönmelidir.

Diğer yaygın bir görüş bugünkü sosyalist ülkelerde anlaşılır bir biçimde– yani zorunlu olarak– kapitalist öğelerle sosyalist öğelerin bir arada bulunmasının doğal olduğu görüşü savunulmakta ve bu ülkelerdeki toplumu “geçiş toplumu” ve ekonomilerinin de geçiş ekonomileri olduğu ileri sürülmektedir. Bazı görüşler sosyalist ülkelerin ekonomilerinin kapitalist dünya ekonomisi ile yoğun bir biçimde iç içe geçmiş olduğundan hareketle ve tekelci kapitalist yabancı sermayeye izin vermelerinden dolayı bunların ekonomilerinin sosyalist niteliklerinin tartışmalı olduğunu iddia etmektedir. Sosyalist partiler ve çevreler  bugünkü sosyalist ülkelerin genellikle kapitalist gelişme açısından oldukça geri bir düzeyden sosyalizmin inşasına başladıklarını kabul etmekte fakat bu ülkelerin sosyalizmin inşasında hangi aşamada bulunduklarını tartışmamakta veya geçen bu kadar uzun bir zaman içinde “çok daha ileri bir aşamaya geçilmiş olması gerektiği” görüşünü ileri sürmektedirler. Bazı görüşler de bugünkü sosyalist ülkelerde Pazar mekanizmasının kullanılması ve özel yerli sermayeye ve özel girişimciliğe alan açılmış olmasından dolayı bu ülkelerin ekonomik sistemlerinin “karma ekonomi” olarak nitelenmesini uygun görmektedir. Bütün bu görüşler kapsamlı bir tartışma konusudur.

Bugünkü Sosyalist Ülkeler Bu Tartışmaları Nasıl Ele Aldı

Sosyalist ülkelerde Pazar ekonomisinin kullanılması ve özel girişimciliğe alan açılması Doğu Avrupa’nın sosyalist ülkelerinde—Çekoslavakya ve Macaristan– tartışıldı ve uygulanmak istendi, fakat bu gerçekleşemedi. Sosyalist Yugoslavya sosyalist devlet sermayesi mülkiyeti yerine kooperatif sermayeli işletmelere dayanan bir “öz yönetimci” sosyalizmi uyguladı ve sosyalist ekonominin yönetiminde Pazar mekanizmasını hayata geçirdi.

Daha sonraki arayışlar ve reformlar Çin ve Vietnam’da başladı, daha sonra ekonomisi askerileşmiş olan Kuzey Kore de dahil olmak üzere tüm sosyalist ülkelere yayıldı. İlk kez Deng Xiaoping Pazar mekanizmasının veya plan mekanizmasının nötür mekanizmalar olduğunu ve bu mekanizmaların kapitalist ülkelerde de sosyalist ülkelerde de başarıyla uygulanabileceğini ileri sürerek yerleşik inancı kırdı. Deng Xiaoping’e göre sosyalist ülkelerin Pazar ekonomisini uygulamaları nesnel bir zorunluluktu ve verimli bir sosyalist ekonomi üretici güçleri daha hızlı bir biçimde özgürleştirmek ve geliştirmek için iyi işleyen bir Pazar ekonomisi inşa etmek zorundaydı. Sosyalist ülkeler tarım-sanayi-finans dahil ekonominin genel planlamasından vazgeçmemeli, hükümet ekonomik ve sosyal gelişmeye önderlik etmeli, hükümet pazarda meydana gelen aksaklıkları düzeltici ve kuralları koyucu roller üstlenmeliydi. Tabii ki bu sistemin yerleştirilmesi adım adım ilerleyen bir süreç oldu ve giderek mükemmelleştirildi. 1987 yılındaki ÇKP Parti Kongresinin karar altına aldığı “Çin hala sosyalizmin başlangıç aşamasındadır ve daha uzun bir tarihsel dönem boyunca bu aşama içinde kalacaktır,” görüşü Çin’deki ekonomik sistem reformlarına önemli bir projektör tutmuş ve daha güvenli adımlar atılmasına yol açmıştır. Çinli iktisatçılar ve siyasi liderler  1980’lerden itibaren Çin’de sosyalist rejimi destekleyen, sosyalizme sadık bir özel girişimci tabaka yaratılabileceğine inanmışlar ve bu tabakanın ÇKP önderliğindeki Yurtsever-Sosyalist Birleşik Cephe içinde örgütlenmesi gerektiğini savunmuşlardır. Bkz. Çinli Komünistlerin Sosyalizmin Başlangıç Aşaması Teorisi Nedir?  https://marksizm.org.tr/?p=6473  

Bkz Bugünkü Çin’de Yurtsever Sosyalist Birleşik Cephe Teori ve Pratiği  https://marksizm.org.tr/?p=3627

Reformları ilk başlatan ülkelerden Vietnam uzun bir süre boyunca ekonomisinin işleyiş mekanizmasını sosyalist yönelimli Pazar ekonomisi olarak tanımladı. Çinliler özellikle Xi Jinping döneminde Partinin kavrayışının daha ileri bir düzeye çıkması ile birlikte, 2014 yılında ekonomide pazarın ve devletin rolüne ilişkin daha net tanımlar getirdiler. Bkz.  Ekonominin Regülasyonunda Pazarın Belirleyici Rolü Kavramına Geçiş: Xi Jinping Döneminde Ekonominin Yönetiminde Gerçekleştirilen Önemli Değişiklik  https://marksizm.org.tr/?p=6119

Diğer önemli bir aşama ise ÇKP’nin sermayenin yönetimine ilişkin yaklaşımındaki derinleşme olmuştur. Bkz. Xi Jinping: Sermaye Üzerindeki Yönetişimimizi Daha da Etkinleştirmek İçin Sermaye Üzerine Araştırmalarımızı Derinleştirmeliyiz  https://marksizm.org.tr/?p=5874

Böylece ÇKP emek gücünün yanında sermayeyi ve bilimsel-teknolojik bilgiyi (know-how) önemli üretim faktörleri olarak gördüğünü teyit etmiştir. 

Sosyalizmin Ekonomik Sisteminin Tanımı Konusunda Adımlar

Bugün ilgili Çin Parti belgeleri ve iktisat yazarları genellikle “Çine Özgü Sosyalizmin temel ekonomik sistemi” veya kısaca “sosyalizmin temel ekonomik sistemi” kavramını kullanmaktadırlar. Bu konuda çok sayıda Parti kararı, kitap ve sayısız akademik tartışma makalesi bulunmaktadır. İngilizceye çeviride kullanılan “basic economic system of socialism” kavramı bir ölçüde kafa karışıklığı yaratmaktadır. Bu konuda başvurduğumuz çok sayıda Çinli uzman  kavramın İngilizce çevirisinin anlamı yeterince vermediğini, buradaki asıl anlamın “ekonomik sistemin özü” “ekonomik sistemin temel ve belirleyici nitelikleri” olduğunu ifade ediyorlar. Yani “Temel ekonomik sistem” ifadesindeki İngilizce çevirideki “temel/basic” sözcüğü, “basit düzeydeki” ya da “ilk aşamaya ait” anlamına gelmemektedir.

Kavramın ortaya çıkışı 

“Temel ekonomik sistem” kavramı ilk kez Çin Komünist Partisi 15. Ulusal Kongresi’ne (1997) sunulan raporda ortaya konmuştur.

İçeriğine gelince; bu kavram başlangıçta “kamu mülkiyeti olan işletmeleri temel alıp, diğer çeşitli mülkiyet biçimlerinin kamu mülkiyeti olan işletmelerle birlikte ortak gelişimine izin vermek” şeklinde tanımlanmıştır. Daha sonra, Çin Komünist Partisi 19. Merkez Komitesi’nin Dördüncü Genel Oturumu’nda (2019) bu kavramın tanımı genişletilerek ve zenginleştirilerek “emek katkısına göre bölüşümü temel alıp, diğer çeşitli bölüşüm biçimlerinin bir arada bulunmasına izin vermek” ve “sosyalist Pazar ekonomisi sistemi” unsurlarını da kapsayacak hale getirilmiştir. Burada diğer çeşitli bölüşüm biçimlerinden kasıt, önemli üretim faktörleri olarak sermaye ve bilimsel-teknolojik bilgi (know-how) sahiplerinin çıkarlarını da gözeten bölüşüm yoluna da izin verilmesidir.

1997’de gerçekleştirilen Çin Komünist Partisi 15. Ulusal Kongresi, “sosyalizmin ilk başlangıç aşamasına özgü temel ekonomik sistem” kavramını ilk kez açık bir şekilde ortaya koydu. Kongre’ye sunulan raporda şu ifadelere yer verilmişti: “Kamu mülkiyetini ana gövde olarak korurken, diğer çeşitli mülkiyet biçimlerinin ortak gelişimine izin vermek, sosyalizmin ilk başlangıç aşamasında Çin’in temel ekonomik sistemidir.” Bu formülasyon, o dönemde öncelikli olarak mülkiyet sistemi yapısına odaklanan bir “temel ekonomik sistem” kavramını ortaya atmıştı.

 Kavramın  Derinleşmesi ve Genişletilmesi

Kavramın içeriği sabit kalmamış; 2019 yılında Xi Jinping önderliğindeki Çin Komünist Partisi (ÇKP) 19. Merkez Komitesi’nin Dördüncü Genel Kurul Toplantısı sırasında önemli bir genişletme yapmıştır. Söz konusu Merkez Komitesi genel kurul toplantısında kabul edilen “Çin Komünist Partisi Merkez Komitesi’nin, Çin’e Özgü Sosyalizm Sisteminin Korunması ve İyileştirilmesi ile Çin’in Yönetim Sistemi ve Yönetim Kapasitesinin Modernleştirilmesine İlişkin Bazı Temel Sorunlar Hakkındaki Kararı”, sosyalizmin temel ekonomik sistemini üç ana bileşenden oluşacak şekilde yeniden tanımlamıştır. Bu tanım daha sonra devlet anayasasına da girmiştir.

1.         Ekonomide mülkiyet yapısı: Kamu mülkiyetinin ana gövde olarak korunması ve buna ek olarak diğer çeşitli mülkiyet biçimlerinin ortak gelişimine izin verilmesi.

2.         Ekonomide Bölüşüm sistemi: Sosyalizmin emek katkısına göre bölüşümünün ana bölüşüm yöntemi olarak korunması ve bunun yanı sıra diğer bölüşüm biçimlerinin bir arada bulunmasına olanak tanınması.

3.         Ekonomik işleyiş sistemi: Sosyalist pazar ekonomisi.

Bu yeni formülasyon, hem bölüşün sistemini hem de ekonomik işleyiş sistemini “temel ekonomik sistem” düzeyine yükseltmiştir. Bu durum, ÇKP’nin söz konusu kavrama ilişkin anlayışının yeni bir aşamaya ulaştığını; 2019 itibarıyla kapsamının yalnızca mülkiyet odaklı olmaktan çıkıp üretim, bölüşüm ve ekonominin işleyiş mekanizmalarını kapsayan bütünsel bir çerçeveye dönüştüğünü göstermektedir.

Bununla birlikte Çin hükümeti eski 1980 öncesi sistemden farklı olmakla birlikte ekonomik ve toplumsal gelişmenin planlamasına büyük önem vermekte ve genellikle halk kongrelerinde demokratik bir biçimde tartışılıp onaylanan 5 yıllık planlar ile çalışmaktadır. Halen Çin hükümeti 15. Beş yıllık Planı (2026–2030) uygulamaktadır.

 Kaynaklar

Genellikle profesörlerin eserlerinden yararlanılmıştır:

Wei Xinghua. Sosyalist Ekonominin temel ekonomik sistemi

Liu Wei, “Yeni Dönemde Çine Özgü Sosyalizmin Ekonomi Politiği Üzerine İncelemeler”

Li Zhengtu, “Temel Ekonomik Sistem Teorisi”

Ge Yang, “Çine Özgü Sosyalizmin Temel Ekonomik Sistemi*,

Hu Huaiguo, “Sosyalizmin Temel Ekonomik Sistemini Anlamak: İktisat Düşüncesi Tarihi Açısından Bir Bakış”,

Zhou Xincheng, “Sosyalist Ekonomi Araştırmalarında Zorlu Arayışlar ve Değerli Kazanımlar”

Ayrıca Han Baojiang, Cheng Enfu, Cai Jiming, Liu Shijin, Justin Yifu Lin, Li Taimiao, Ding Renzhong, Rong Zaozi, Ma Lizheng, Cai Fang and Li Baomin bu konu üzerine önemli eserler vermişlerdir.

Paylaş

Bir Yanıt Bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir